به گزارش مفدا مشهد، پرستاری حرفه‌ای است که در مرز میان علم و انسانیت معنا پیدا می‌کند؛ حرفه‌ای که در آن، مراقبت تنها به انجام اقدامات درمانی محدود نمی‌شود، بلکه توجه به کرامت بیمار، تسکین رنج، همراهی با خانواده‌ها و حفظ امید در دشوارترین لحظات زندگی را نیز در بر می‌گیرد. اما آنچه می‌تواند یک پرستار را در این مسیر دشوار ماندگار کند، فراتر از دانش تخصصی، برخورداری از الگوهای اخلاقی، نگاه عمیق به مفهوم مراقبت و باور به ارزش خدمت به انسان است.
دکتر فاطمه حشمتی نبوی، عضو هیئت علمی دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی مشهد و استاد رشته مدیریت پرستاری، از جمله افرادی است که مسیر حرفه‌ای خود را با چنین نگاهی دنبال کرده است. او که تحصیلات دانشگاهی خود را از سال ۱۳۷۴ در رشته پرستاری آغاز کرده و در ادامه در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در دانشگاه تربیت مدرس تحصیل کرده است، در این گفت‌وگو از انتخابی می‌گوید که در ابتدا چندان آگاهانه به نظر نمی‌رسید، اما به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین انتخاب‌های زندگی‌اش تبدیل شد.
استادی که چشم‌انداز پرستاری را ترسیم کرد
حشمتی نبوی، در پاسخ به این پرسش که چه عاملی باعث ماندگاری او در حرفه پرستاری شده است، از استاد مرتضی حسن‌پور به‌عنوان یکی از مهم‌ترین الگوهای اخلاقی و حرفه‌ای خود یاد می‌کند؛ استادی برجسته که به گفته او، نگاه نسل‌هایی از پرستاران را به این حرفه تغییر داد.
او با اشاره به جایگاه علمی و اخلاقی این استاد فقید می‌گوید: «استاد حسن‌پور برای ما چشم‌انداز روشنی از پرستاری ترسیم کردند؛ پرستاری به‌عنوان علم مراقبت از انسان، انسانی که در نگاه دینی، خلیفه خداوند بر زمین است و شایسته مراقبتی متناسب با این جایگاه و کرامت انسانی است.»
به گفته وی، تسلط علمی استاد حسن‌پور، دانش روز پرستاری، تسلط به زبان انگلیسی و توجه هم‌زمان به اخلاق و معنویت، تصویری متفاوت از آینده این حرفه در ذهن دانشجویان ایجاد می‌کرد. او معتقد است پرستار باید ضمن تسلط بر دانش روز دنیا، از اعتمادبه‌نفس حرفه‌ای برخوردار باشد و بداند که پیشرفت علمی به معنای کم‌رنگ شدن هویت فرهنگی و دینی نیست.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد تأکید می‌کند که یکی از وظایف مهم استادان پرستاری، گسترش افق دید دانشجویان، تقویت اعتمادبه‌نفس آنان و نشان دادن ظرفیت‌های گسترده این حرفه برای ارتقای سلامت جامعه است.
انتخابی که به علاقه‌ای عمیق تبدیل شد
حشمتی نبوی روایت ورود خود به رشته پرستاری را با صراحت و نگاهی تأمل‌برانگیز بیان می‌کند. او می‌گوید در زمان انتخاب رشته دانشگاهی، پرستاری انتخاب نخستش نبود و حتی به رشته زمین‌شناسی و طبیعت علاقه بیشتری داشت؛ اما پذیرش در رشته پرستاری دانشگاه علوم پزشکی مشهد، آغاز مسیری شد که بعدها آن را یکی از بهترین انتخاب‌های زندگی خود دانست.
وی با اشاره به تجربه دانشجویان تازه‌وارد می‌گوید: «دانشجوی پرستاری در ابتدای ورود به دانشگاه ممکن است خود را با رشته‌هایی مانند پزشکی، دندان‌پزشکی و داروسازی مقایسه کند و هنوز تصویر روشنی از آینده حرفه‌ای خود نداشته باشد. او با پرسش‌هایی مواجه است؛ اینکه قرار است در آینده چه‌کاره شود، چه کمکی به جامعه خواهد کرد و آیا می‌تواند به مسیر حرفه‌ای خود افتخار کند.»
او در کلاس‌های آموزشی خود تلاش می‌کند از همان ترم‌های نخست، دانشجویان را با ماهیت واقعی پرستاری آشنا کند؛ حرفه‌ای که به آمادگی جسمی و روانی، توانایی کار تیمی، ارتباط مؤثر با انسان‌ها و ظرفیت مواجهه با بیماری، اضطراب، رنج و مرگ نیاز دارد.
به باور این استاد دانشگاه، پرستاری شغلی نیست که بتوان آن را صرفاً با انجام وظایف روزمره تعریف کرد. پرستار در محیطی فعالیت می‌کند که شرایط بیمار، عملکرد سایر اعضای تیم درمان و کیفیت هماهنگی میان بخش‌های مختلف، همگی بر نتیجه مراقبت تأثیر می‌گذارند.
مراقبت در روزهای سخت؛ جایی که معنای پرستاری آشکار می‌شود
حشمتی نبوی با اشاره به تجربه‌های بالینی و آموزشی خود، معتقد است یکی از مهم‌ترین ابعاد پرستاری، توانایی همراهی با بیمار در شرایطی است که گاه امکان تغییر نتیجه بیماری وجود ندارد.
او می‌گوید: «گاهی تمام تلاش خود را برای بیمار انجام می‌دهیم، اما شرایط به‌گونه‌ای است که امکان نجات او وجود ندارد. با این حال، می‌توانیم در روزهای پایانی زندگی، با مراقبت درست و ارتباط انسانی، شرایط را برای او قابل‌تحمل‌تر کنیم و اجازه ندهیم رنجش بیش از آنچه هست، افزایش پیدا کند.»
به گفته وی، مواجهه مکرر با بیماری‌های سخت و مرگ بیماران، بر سلامت روان پرستاران نیز تأثیر می‌گذارد؛ موضوعی که نباید در میان فشارهای کاری و مسئولیت‌های حرفه‌ای نادیده گرفته شود.
او تأکید می‌کند که پرستاران، با وجود تجربه و مهارت حرفه‌ای، از نظر عاطفی تحت تأثیر رنج بیماران قرار می‌گیرند و برای تداوم مراقبت ایمن و باکیفیت، به حمایت‌های روانی و مدیریتی نیاز دارند.
از تجربه‌های تلخ بالینی تا پژوهشی برای افزایش تاب‌آوری پرستاران
این دغدغه، زمینه‌ساز بخشی از فعالیت‌های پژوهشی حشمتی نبوی نیز بوده است. او از اجرای مطالعه‌ای در بیمارستان امید مشهد یاد می‌کند که با هدف کمک به پرستاران برای مواجهه بهتر با فشارهای عاطفی ناشی از مرگ بیماران انجام شد.
در این مداخله، جلسات گفت‌وگو و بازنگری تجربه‌های کاری پس از فوت بیمار، در کنار تمرین‌های ذهن‌آگاهی، مورد توجه قرار گرفت. اعضای تیم درمان در فضایی حمایتی درباره تجربه‌های خود، لحظات دشوار مراقبت و احساسات ناشی از مواجهه با مرگ بیمار صحبت می‌کردند و سپس تمرین‌هایی برای توجه آگاهانه به لحظه حال و تقویت نگاه مثبت را انجام می‌دادند.
حشمتی نبوی با اشاره به نتایج این پژوهش می‌گوید: «نتایج نشان داد که این مداخله توانست در یک دوره سه‌ماهه، کیفیت زندگی کاری و تاب‌آوری پرستاران را به‌طور معناداری بهبود دهد.»
او معتقد است حمایت از پرستاران نباید تنها به مسائل مالی محدود شود؛ هرچند بهبود وضعیت معیشتی و شرایط اقتصادی آنان ضرورتی انکارناپذیر است. فراهم کردن فرصت برای تخلیه هیجانی سالم، گفت‌وگو درباره تجربه‌های دشوار، دریافت حمایت روانی و ایجاد محیط کاری پشتیبان نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حفظ سلامت نیروی انسانی و ارتقای کیفیت مراقبت کمک کند.
به گفته وی، استمرار چنین برنامه‌هایی به همراهی مدیران و مسئولان نیاز دارد و توجه به سلامت روان پرستاران باید بخشی از برنامه‌های جدی نظام سلامت باشد.
پرستاری؛ فراتر از بیمارستان و درمان بیماری
از نگاه حشمتی نبوی، رسالت پرستاری با ترخیص بیمار از بیمارستان پایان نمی‌یابد. آموزش به بیمار، پیشگیری از بیماری‌ها، اصلاح سبک زندگی و توانمندسازی افراد برای مراقبت از سلامت خود، بخش مهمی از این حرفه را تشکیل می‌دهد.
او با اشاره به تدریس درس آموزش به بیمار برای دانشجویان، بر این باور است که پرستاران باید بتوانند دانش و نگرش لازم را در افراد ایجاد کنند تا آنان مسئولیت بیشتری در حفظ سلامت خود بر عهده بگیرند.
برای نمونه، آموزش عوامل خطر سقوط به سالمندان می‌تواند به پیشگیری از آسیب‌های جدی و بستری شدن آنان کمک کند. چنین رویکردی نشان می‌دهد که پرستاری علاوه بر درمان و مراقبت، نقشی اساسی در ارتقای سلامت و پیشگیری از پیامدهای ناگوار بیماری‌ها دارد.
وی تأکید می‌کند که دانش پرستاری حتی در زندگی روزمره و مراقبت از اعضای خانواده نیز کاربرد دارد و شناخت عوامل خطر و اصول مراقبت، می‌تواند به حفظ سلامت افراد در محیط خانه و جامعه کمک کند.
از افتخارات آموزشی و پژوهشی تا رضایت از خدمت به انسان
حشمتی نبوی در کارنامه علمی و آموزشی خود، تجربه‌های متعددی در زمینه پژوهش و نوآوری آموزشی دارد. او از کسب عنوان پژوهشگر برتر گروه در جشنواره پژوهشی، دریافت رتبه‌های دانشگاهی و کشوری در جشنواره شهید مطهری و انتخاب به‌عنوان استاد راهنمای برتر دوره کارشناسی ارشد در این جشنواره در سال گذشته یاد می‌کند.
او که در حوزه آموزش پزشکی نیز تحصیلات تکمیلی دارد، آموزش و پژوهش را دو مسیر مکمل برای بهبود کیفیت مراقبت و تربیت پرستارانی توانمندتر می‌داند.
با این حال، به اعتقاد او، مهم‌ترین دستاورد حرفه‌ای را نمی‌توان تنها در عناوین و رتبه‌ها خلاصه کرد.
وی با نگاهی معنوی به مفهوم خدمت می‌گوید: «بهترین موفقیت این است که کاری را که انجام می‌دهیم، به شکلی انجام دهیم که مورد رضایت خداوند باشد. اراده خداوند برای حل مشکلات بندگانش، از طریق همین انسان‌ها در روی زمین محقق می‌شود. بزرگ‌ترین افتخار این است که بتوانیم در این مسیر نقش مؤثری داشته باشیم.»
کمبود پرستار؛ مسئله‌ای فراتر از تربیت نیروی انسانی
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در ادامه گفت‌وگو به یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز نظام سلامت، یعنی کمبود نیروی پرستاری و ترک شغل در این حرفه اشاره می‌کند.
به گفته وی، مسئله پرستاری صرفاً به تعداد دانشجویان و ظرفیت پذیرش دانشگاه‌ها مربوط نیست؛ بلکه حفظ و نگهداشت نیروی انسانی، رضایت شغلی، شرایط کاری و فراهم کردن زمینه فعالیت پایدار پرستاران نیز اهمیت اساسی دارد.حشمتی نبوی معتقد است اگرچه تربیت پرستار جدید ضروری است، اما بدون اصلاح شرایط کاری و کاهش عوامل مؤثر بر خروج نیروها از حرفه، بخش مهمی از ظرفیت نظام آموزشی و درمانی کشور از دست خواهد رفت.وی تأکید می‌کند که پیامد نهایی کمبود نیروی پرستاری، تنها متوجه کارکنان بیمارستان‌ها نیست؛ بلکه مردم نیز از این وضعیت آسیب می‌بینند، زیرا کیفیت مراقبتی که دریافت می‌کنند، به تعداد کافی نیروی متخصص و امکان ارائه مراقبت مستمر و ایمن وابسته است.
ادای احترام به پرستارانی که در بحران‌ها کنار مردم ماندند
حشمتی نبوی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به حضور جامعه پرستاری در بحران‌های مختلف، از تلاش‌های پرستاران در دوران همه‌گیری کرونا و دیگر شرایط دشوار یاد می‌کند و به پرستارانی که در جریان جنگ جان خود را از دست داده‌اند، ادای احترام می‌کند.
او معتقد است جامعه پرستاری ایران بارها نشان داده است که در شرایط بحرانی نیز خود را متعهد به مراقبت از مردم می‌داند؛ اما تداوم این خدمت ارزشمند، مستلزم توجه جدی به مشکلات معیشتی، شرایط کاری، سلامت روان و رضایت شغلی پرستاران است.
به باور او، حمایت از پرستاران تنها حمایت از یک گروه شغلی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای سلامت مردم و تضمین کیفیت خدمات نظام سلامت به شمار می‌رود.
اگر دوباره انتخاب کنم، باز هم پرستاری را انتخاب خواهم کرد
در پایان این گفت‌وگو، وقتی از حشمتی نبوی پرسیده می‌شود که اگر به سال‌های انتخاب رشته بازگردد، آیا دوباره پرستاری را انتخاب خواهد کرد، پاسخ او روشن است: این بار، با شناختی عمیق‌تر و علاقه‌ای آگاهانه‌تر، باز هم در این حرفه خواهد ماند.
او می‌گوید: «اگر به گذشته برگردم، حتماً پرستاری را دوباره انتخاب می‌کنم؛ این بار نه با شناخت محدودی که در زمان انتخاب رشته داشتم، بلکه با آگاهی از جایگاه واقعی این حرفه و تأثیری که می‌تواند بر زندگی انسان‌ها داشته باشد.»
روایت دکتر فاطمه حشمتی نبوی، روایتی از پیوند علم و اخلاق، تجربه و مسئولیت و علاقه فردی با دغدغه‌های اجتماعی است؛ روایتی که یادآوری می‌کند پرستاری، در کنار دانش تخصصی و مهارت بالینی، به محیطی نیاز دارد که در آن کرامت بیمار حفظ شود، پرستار از حمایت کافی برخوردار باشد و فرصت رشد علمی و حرفه‌ای برای نسل‌های آینده فراهم بماند.
شاید پیام اصلی این گفت‌وگو را بتوان در همان آرزوی ساده اما عمیق این استاد پرستاری خلاصه کرد: روزی برسد که مراقبت از هر بیمار، با همان دقت، تعهد و محبتی انجام شود که برای عزیزترین افراد زندگی‌مان به کار می‌گیریم.