یادداشت زیر از کتاب کمدی الهی ترجمه استاد شجاع‌الدین شفاء، بخش مقدمه‌ آن به‌صورت انتخابی و خلاصه‌شده آورده شده‌است. از آنجایی که مقدمه استاد شفاء بر کمدی الهی عالمانه، کامل و مفصل است، سعی کردم قسمت‌هایی از آن را به منظور معرفی کتاب در اینجا بیاورم. همچنین قسمت‌هایی از یادداشت برداشت آزاد خودم از متن مقدمه بود که به منظور خلاصه شدن یادداشت آمده و خوشبختانه مقدار آن اندک است. در آخر امیدوارم این یادداشت مفید واقع شود.

کمدی الهی در ادبیات جهان

در تاریخ هنر و ادب جهان، بعضی آثارند که دنیا آنها را از شاهکارهای مسلم نبوغ بشری به شمار آورده‌است. این‌ها به‌خلاف آن دسته آثاری که خاص یک عصر یا سرزمین معین‌اند و به همین جهت با گذشت زمان جلوه و فروغ خود را کمابیش از دست می‌دهند، با مرور زمان تابنده‌تر و پرجلوه‌تر می‌شوند، و هرقدر روزگار بیشتر می‌گذرد عظمت و جلالی فزون‌تر پیدا می‌کند. کمدی الهی دانته نیز اثری است که دنیا آن را یکی از بزرگترین آثار قریحه بشری دانسته است.

تاکنون متفکرین و ادبا و هنرمندان درجه اول دنیا آنقدر از این اثر تجلیل و ستایش کرده‌اند که مجموعه‌ سخنان آنها در این باره خود به یقین از قطر کمدی الهی افزون می‌شود. می‌توان با اطمینان خاطر گفت که از بعد از انتشار کمدی الهی، یعنی در شش قرن اخیر، هیچ اثر ادبی در مغرب‌زمین مقام این کتاب را به دست نیاورده‌است.

زیرنویس عکس۱: از سروده‌ی اول دوزخ،((در نیمه‌راه زندگانی ما، خویشتن را در جنگلی تاریک یافتم...))

زندگی دانته

 دانته آلیگیری در ماه مه سال ۱۲۶۵ در شهر فلورانس به دنیا آمد. در قرن سیزدهم یعنی در قرن دانته و کمدی الهی، وضع کلی اروپا و دنیا به طور خلاصه بدین ترتیب بود: جنگ‌های چند صد ساله‌ صلیب که از سال ۱۰۹۶ میلادی شروع شده بود قریب به اتمام بود، آخرین جنگ واقعی صلیبی، بین شرق و غرب، در اوایل قرن سیزدهم میلادی تحت رهبری ونیزی‌ها صورت گرفته بود. در این میان بزرگترین قدرت معنوی در سراسر اروپا قدرت پاپ و دستگاه مذهبی واتیکان بود که در همه جا حریف بزرگ و سرسختی برای پادشاهان و فرمانروایان به شمار می‌رفت. دانته در چنین شرایط آشفته‌ای به دنیا آمد. از تحصیلات اولیه‌ او چندان اطلاعی در دست نیست. ظاهرا وی در دانشگاه معروف بولونیا تحصیل کرده است. در دوران کودکی بود که عشق افسانه‌ای و معروف دانته به بئاتریکس(بئاتریس) آغاز شد. بئاتریکس دختر مردی بود که نزدیکی خانوادگی با دانته داشت. در این زمان دانته و بئاتریکس در حدود ۹ ساله بودند که عشق سوزان دانته به بئاتریکس آغاز شد. ده سال بعد وی نخستین نغمه‌های عاشقانه‌ی خود را به‌خاطر این دختر سرود. ولی این عشق تا آخر به‌صورتی افلاطونی باقی ماند، زیرا بئاتریکس با مردی دیگر ازدواج کرد و اندکی بعد در سال ۱۲۹۰ میلادی در ۲۴ سالگی مرد. این مرگ نابه‌هنگام روح دانته را تکان داد و او را که هنوز شاعری تازه‌کار و ناپخته بود، چنان آماده‌ی شاعری کرد که عاقبت به‌صورت یکی از بزرگترین شاعران تاریخ جهانش درآورد. در ادبیات جهان ستایشی که دانته از این زن کرده نظیر ندارد، زیرا هیچ شاعری هنوز محبوبه خود را تا بدین درجه الوهیت بالا نبرده‌است. دانته بدین بئاتریس در کمدی الهی مقام مظهر حق و نماینده لطف الهی داده، و او را تا حد فرشتگان ملکوت بالا برده و در عالی‌ترین طبقه فردوس جای داده‌است. دانته از سی سالگی به فعالیت سیاسی پرداخت و در پست‌های مختلفی فعالیت کرد اما از قضای روزگار شرایطی پیش آمد که دشمنان سیاسی دانته رشته امور را به دست گرفته و حکمی را علیه دانته صادر کردند. از این پس یک دوران ممتد آوارگی و دربه‌دری برای شاعر شروع شد که تا آخر عمر وی نیز ادامه یافت. دوران بیست سال باقیمانده‌ عمر او در شهرهای مختلف اروپا سپری شد. او همچنان امیدوار بود که بتواند به شهر خود بازگردد اما این آرزو هیچ وقت برآورده نشد. دانته ۵۶ساله، در چهادهم سپتامبر ۱۳۲۱درحالی که بیمار بود، فوت کرد.

زیرنویس عکس۲: از سروده‌ی بیستم بهشت، ((جمله‌ی این فروغ‌های زنده که درخششی فزون یافته بودند، به خواندن سرودهایی ملکوتی پرداختند))

کمدی الهی

کمدی الهی بزرگترین اثر دانته است که محصول سال‌های غربت و دربه‌دری شاعر است. خود دانته این کتاب را فقط "کمدی" لقب داده بود و لقب "الهی" در سه قرن بعد به عنوان کمدی اضافه شد. اطلاق عنوان کمدی به این کتاب از طرف دانته، مربوط بدان مفهومی که امروزه کلمه کمدی برای ما دارد نیست. دانته این مجموعه را کمدی نام نهاده‌است، زیرا کمدی ماجرایی است که برخلاف تراژدی از بد شروع می‌شود و به حسن عاقبت، پایان می‌یابد. شعر دانته موجز و منسجم است و مفاهیم پیچیده‌ای را در کوتاه‌ترین شکل ممکن جای می‌دهد. کمدی الهی یک اثر عالی فکری و فلسفی است که نشان از تسلط دانته بر علوم زمان خود دارد. یک اختصاص دیگر کمدی الهی این است که در سراسر آن افسانه‌های اساطیری یونان و روم قدیم با معتقدات مسیحی درآمیخته و همه جا حوادث قدیم و جدید در کنار هم قرار گرفته‌است.

این مجموعه به‌طور کلی شامل صد سرود است، بدین معنی که هر یک از قسمت‌های سه‌گانه آن: دوزخ، برزخ، بهشت به سی و سه سرود تقسیم می‌شود، به اضافه‌ی سرود اول دوزخ که در حقیقت مقدمه‌ای برای کمدی الهی به شمار می‌رود. دوزخ، برزخ و بهشت هرکدام ده طبقه‌اند که عبارتند از: طبقات نه گانه جهنم( به اضافه طبقه مقدماتی آن)؛ طبقات هفت‌گانه برزخ( به اضافه جزیره برزخ، طبقه مقدماتی آن و بهشت زمینی)؛ طبقات نه‌گانه بهشت(به اضافه عرش اعلی). بنابراین دانته به طور کلی ۳۰ طبقه را از اول تا به آخر سفر خود طی می‌کند. اصولا در سراسر این کتاب، دو رقم ۳ و ۱۰ که اولی مظهر تثلیث مسیحی و دومی مظهر واحد مقیاس یعنی وحدت است اهمیت خاص دارد.

دانته در این سفر آن جهانی، همراهانی دارد. ویرژیل(شاعر معروف یونانی) همراه و راهنمای دانته در دوزخ و بخشی از برزخ است، از اینجا به بعد هدایت دانته برعهده‌ی بئاتریکس قرار می‌گیرد که باهم از برزخ به بهشت و درنهایت به محضر اعلی می‌رسند. دانته در سفر خود با شخصیت‌های بی‌شماری ملاقات می‌کند، ازجمله: ارسطو، افلاطون، ابن سینا، ابن رشد، جالینوس، کلئوپاترا، اسکندر مقدونی و ... .

*ادامه در یادداشت هفته آینده.