رَمَضان یا رَمَضان‌المُبارَک نام نهمین ماه سال قمری که روزه در آن بر مسلمانان واجب است. بنا بر برخی آیات، قرآن در این ماه و در شب قدر نازل شده است. این ماه تنها ماهی است که نام آن به صراحت در قرآن کریم آمده و گرامی داشته شده است.

این ماه، نزد مسلمانان احترام و جایگاه ویژه‌ای دارد. از مهم‌ترین عبادت‌های این ماه، تلاوت قرآن، اِحیای شبهای قدر (شب زنده‌داری)، دعا و استغفار، افطاری‌دادن و کمک به نیازمندان است.

حضرت علی(ع)، نخستین امام شیعیان در بیست و یکم ماه رمضان به شهادت رسیده است.

نام رمضان

کلمه «رَمَضان»، مصدر از ماده «رم‌ض» به معنای شدت گرما، ریگ سوزان و سوختن پا از گرمای زمین به کار رفته است.[۱] برخی لغت‌شناسان برآن‌اند که علت نامگذاری آن ماه خاص به رمضان، شدت گرمای فصلی است که ماه در آن قرار داشته است و این نامگذاری ارتباطی با تکلیف روزه ندارد زیرا تکلیف روزه پس از اسلام بر عهده مسلمانان گذاشته شد و رمضان پیش از اسلام نیز نام این ماه بوده است.[۲]

طبق روایتی از پیامبر(ص) که در منابع غیر حدیثی آمده است، رمضان، یکی از اسماء الهی است و برای اشاره به ماه رمضان، باید از عبارت ماه رمضان استفاده شود. [۳][یادداشت ۱]

ماه رمضان در قرآن

واژه رمضان یک بار در قرآن ذکر شده[۴] و تنها ماهی است که نام آن در قرآن آمده است. شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِّلنَّاسِ وَبَینَاتٍ مِّنَ الْهُدَیٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهْرَ فَلْیصُمْهُ ۖ... (ترجمه: ماه رمضان [همان ماه‌] است که در آن، قرآن فرو فرستاده شده است، [کتابی] که مردم را راهبر، و [متضمّن‌] دلایل آشکار هدایت، و [میزان‌] تشخیص حق از باطل است. پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد، و کسی که بیمار یا در سفر است [باید به شماره آن،] تعدادی از روزهای دیگر [را روزه بدارد]...)[ بقره–۱۸۵]

ماه رمضان در روایات

پیامبر اکرم(ص) در خطبه شعبانیه فضایلی را برای این ماه بر شمردند از جمله این که مردم در آن ماه به مهمانی خدا دعوت شده‌اند. شب قدر در این ماه و بهتر از هزار ماه است. احیا و نمازگزاردن در یک شب از شب‌های آن برابر با نماز هفتاد شب در ماه‌های دیگر است. ماه صبر است و پاداش صبر بهشت خداست. ماه همدردی است. ماهی است که روزی بندگان مؤمن افزون می‌شود. پاداش آنکه در این ماه مؤمنی را افطار دهد، برابر با آزادکردن بنده است.[۵] هم چنین ایشان، این ماه را ماهی می دانند که اگر ارزش آن شناخته شود انسان آرزو می‌کند تمام سال رمضان باشد؛[یادداشت ۲] طبق سخن پیامبر(ص)، ماه رمضان،ماه بسته‌شدن درهای جهنم، ماه گشوده‌شدن درهای بهشت و ماه به زنجیر کشیده شدن شیاطین است.[یادداشت ۳]

علاوه بر سخنان پیامبر(ص)، در روایات متعددی از معصومین(ع)، فضایل بسیاری برای این ماه نقل شده است. برخی از این اوصاف عبارت‌اند از:

بر اساس حدیثی از امام صادق(ع)، خوش اخلاقی در این ماه باعث ثبات قدم شخص بر روی پل صراط خواهد شد.[یادداشت ۱۲]

ماه نزول کتاب‌های آسمانی

بر اساس برخی روایات، قرآن کریم، انجیل، تورات، صُحُف و زبور در این ماه نازل شده‌اند.[یادداشت ۱۳]

تعیین آغاز و پایان ماه رمضان

اول ماه رمضان و اول ماه شوال هم‌چون دیگری اول ماه قمری از یکی از راه‌های زیر ثابت می‌شود:

1. خود شخص هلال اول ماه را ببیند.
2. اطمینان پیدا کردن از گفته دیگران یا سایر منابع عقل‌پسند.
3. شهادت دو مرد عادل که گفته آنها با اصول ستاره‌شناسی در تعارض نباشد.
4. سی روز از اول ماه قبل گذشته باشد.
5. حُکم حاکم شرع (نظر برخی مراجع تقلید)

برخی راه‌های غیر مشهور هم عبارتند از: ضخامت هلال ماه، دیدن هلال قبل از ظهر و اینکه ماه در شب سیزدهم به شکل کامل دیده شود.[۶]

از جمله امور مستحب در آغاز ماه رمضان، استهلال هلال ماه است.[۷]

برخی احادیث، ماه رمضان را همیشه سی روزه دانسته[۸] و گروهی از فقهای قدیم بدان قائل بودند[۹] اما در مقابل، بعضی روایات بیان می‌کند که ماه رمضان همچون دیگر ماه‌ها در نوسان است؛ می‌تواند ۲۹ یا ۳۰ روزه باشد.[۱۰] بیشتر فقها قائل به این دیدگاه‌اند.[۱۱]

اعمال ماه رمضان

ماه رمضان مهمترین ماه عبادت مسلمانان است و در روایات، اعمال و عبادت‌های مختلفی برای این ماه نقل شده است. برخی از این اعمال مشترک‌اند و برای تمام روزهای ماه رمضان توصیه شده‌اند و برخی نیز اختصاص به روزهایی خاص دارند. تلاوت قرآن، شب‌زنده‌داری، نمازخواندن در شب‌های این ماه، صدقه‌دادن، اعتکاف در ده روز آخر و ... از اعمال این ماه شمرده شده است.

وقایع مهم ماه رمضان

• اعلام ولایتعهدی امام رضا (ع) (۷ رمضان ۲۵۱ق)
• درگذشت حضرت خدیجه (۱۰ رمضان ۱۰بعثت)
• ولادت امام حسن مجتبی(ع) (۱۵ رمضان ۳ق)
• غزوه بدر (۱۷ رمضان ۲ق)
• شب قدر و نزول قرآن (شب ۱۹ رمضان یا ۲۱ رمضان یا ۲۳ رمضان ۱ بعثت)
• فتح مکه (۲۰ رمضان ۸ق)
• شهادت امام علی(ع) (۲۱ رمضان ۴۰ق)

در روایتی نزول کتاب‌های آسمانی صحف و تورات و انجیل و نیز قرآن در ماه رمضان دانسته شده است.[۱۲]

روز قدس

امام خمینی آخرین جمعۀ ماه رمضان را روز قدس نام‌گذاری کرده است. هر ساله در این روز، مسلمانان کشورهای مختلف در حمایت از مردم فلسطین و آزادی مسجدالاقصی راهپیمایی می‌کنند.

آداب و رسوم مردم

در جوامع اسلامی، آداب و رسوم ماه رمضان گوناگون و گسترده است.

ثبت آداب و رسوم ماه رمضان در فهرست میراث معنوی ایران، نشان از اهمیت این فرهنگ در میان ایرانیان دارد که هر کدام به نوعی و با توجه به خاستگاه اعتقادی و آیینی خود این روزها را گرامی می‌دارند.[۲۷]

از دیرباز، مردم از ابتدای این ماه روزانه یک جزء قرآن تلاوت کرده و تا پایان ماه یک ختم قرآن انجام می‌دادند. در گذشته این ختم‌ها بیشتر در مساجد صورت می‌گرفت و امروزه رادیو و تلوزیون بخشی از این فرهنگ را به عهده گرفته‌اند. مساجد و زیارتگاه‌ها در این ماه رونق زیادی دارند.

در بسیاری از شهرها به هنگام افطار مغازه‌ها تعطیل شده و خیابان‌ها خلوت می‌شود،[۲۸] در برخی مساجد نماز جماعت بلافاصله پس از اذان مغرب و با سرعت خوانده می‌شود و در برخی پس از صرف افطار اقامه شده و بعد از آن برنامه‌های سخنرانی و مناجات برگزار می‌گردد. در شب‌های تابستان، مردم پس از افطار به برنامه‌های مختلفی مانند خرید و شب‌نشینی می‌پردازند و تعطیلی هنگام افطار را با فعالیت‌های تا نزدیک سحر جبران می‌کنند. برنامه‌های متعدد ورزشی مانند جام رمضان نیز پس از افطار برگزار می‌گردد. امروزه سریال‌های متعدد تلوزیونی با محتوایی که تلاش می‌شود ارتباطی به معنویت داشته باشد جایگزین بخشی از این فعالیت‌ها شده است.

شب میلاد امام حسن (ع) و ایام شهادت امام علی (ع) نیز در سراسر مناطق شیعه‌نشین با برنامه‌های خاص مولودی و عزاداری از بقیه روزها ممتاز می‌شود. افطاری دادن و کمک به نیازمندان و ایتام در این روزها پررنگ‌تر انجام می‌گیرد.

اذان مؤذن زاده اردبیلی، دعای سحر و مناجات ربنا به هنگام افطار از نواهای ماندگار این ایام‌اند.

سنت‌های محلی

در برخی از مناطق به نوجوانانی که اولین سال روزه آنان است هدایایی داده می‌شود.[۲۹][۳۰] دید و بازدید، افطاری و رفع کدورت‌ها نیز از برنامه‌های مردم در این ماه است.[۳۱][۳۲][۳۳] سنت‌هایی همچون طبل زدن، کلوخ اندازان، مراسم دوست دوست، سحر خوانی در نواحی مختلف از دیگر برنامه‌های این ماه است.[۳۴]

در مناطق عرب نشین، هر شب مراسم روضه خوانی و سخنرانی در حسینیه‌ها، خانه‌ها و مساجد برگزار می‌شود. پذیرایی در این مراسم معمولا قهوه با آدابی خاص است.[۳۵]

خوراکی‌ها

استفاده از خرما، زولبیا بامیه، شیرینی‌های محلی و غذاهایی مانند انواع آش‌ها، شله‌زرد و شیربرنج در این ماه بیشتر می‌شود.[۳۶][۳۷][۳۸][۳۹] در برخی مناطق، هر شب سفره‌های افطاری ساده‌ای در مساجد انداخته می‌شود.[۴۰]

ایران قدیم

تا چند دهه قبل، ماه رمضان برای مردم ایران شبیه نوروز بود. در این ماه بهترین خواروبار با نازل‌ترین قیمت‌ها به دکان‌ها می‌آمد و خریدها متناسب با آن زمان، چندبرابر می‌شد. از آخرین روزهای شعبان، پیشواز شروع می‌شد. زن‌ها خانه را تمیز کرده، آذوقه و خواروبار می‌خریدند و مردها به غبارروبی مساجد می‌رفتند.[۴۱]

توپ سحر

در آن زمان که خبری از رادیو و تلویزیون برای اعلام اوقات شرعی به مردم نبود زمان سحر و طلوع و غروب خورشید با صدای طبل، دُهُل، نَقّاره و دَف‌زنی اعلام می‌شد. در برخی شهرهای بزرگ، اعلام زمان سحر و افطار با شلیک گلوله توپ همراه بود. در تهران هر گوشه‌ای از شهر دو توپ جنگی کار گذاشته می‌شد که این توپ‌ها هنگام سحر و اذان مغرب ۳ بار شلیک می‌کردند. مردم البته به همین‌ها بسنده نکرده و برای جا نماندن در و همسایه از سحری‌، چشم به چراغ همدیگر داشتند و به دیوار هم مشت می‌کوبیدند تا بیدارشان کنند.[۴۲] در دیگر شهرها نیر رسوم خاصی برای بیدار شدن وجود داشت که برخی از آن‌ها تا به امروز اجرا می‌شوند، در مناطق کردنشین با موسیقی و آوازهایی از جمله آواز مرحبا و الوداع[۴۳] این کار صورت می‌گرفت.

صدای مناجات و دعای سحر و سحری خوردن سر و صدایی در شهر ایجاد می‌کرد که جعفر شهری در کتاب طهران قدیم آن را این‌گونه روایت می‌کند:

• «این غوغا و هیاهو در سحرها به جایی می‌رسید که شهر یکپارچه بانگ و فریاد می‌گردید، تا آنجا که نقلی است: دیپلماتی اروپایی هنگام سحر ماه رمضان وارد شهر می‌شود، وقتی آن غوغا و ولوله می‌شنود به گمان آنکه مردم به اعتراض برخاسته یا انقلاب شده است بازگشته، فرار می‌کند.»[۴۴]

در این ماه کارها تقریباً تعطیل می‌شد و مردم به عبادت مشغول بودند و عروسی کمتر اتفاق می‌افتاد.[۴۵]

کشته شدن ابن ملجم

آخرین مراسم ماه رمضان قبل از عید فطر در شب و روز بیست و هفتم اجرا می‌شد. برخی ۲۷ رمضان را روز کشته شدن ابن ملجم دانسته و شب بیست و هفتم کله پاچه و آجیل مراد می‌خوردند،[۴۸][۴۹] در شهرهای زیادی مانند کرمان، همدان، اردبیل، شاهرود و زنجان در این روز کیسه پولی به نام کیسه مراد برای برکت سالانه خود می‌دوختند.[۵۰][۵۱][۵۲][۵۳][۵۴]