به گزارش مفدا، جهرم، شواهد متقن علمی نشان می‌دهد که الگوی توسعه کنونی، مرزهای سیاره‌ای (Planetary Boundaries) را در نوردیده و تعادل پویای اکوسیستم‌های زمین را با مخاطرات جبران‌ناپذیری مواجه کرده است.

۱. مفهوم خدمات اکوسیستمی (Ecosystem Services)

از منظر علوم محیط‌زیست، طبیعت فراتر از یک فضای تفریحی، مجموعه‌ای از «خدمات اکوسیستمی» را ارائه می‌دهد که تداوم حیات اقتصادی و اجتماعی بشر به آن وابسته است. این خدمات شامل:

• خدمات تنظیمی: مانند تثبیت اقلیم، تصفیه آب و هوا، و گرده‌افشانی که زیربنای امنیت غذایی است.
• خدمات پشتیبان: مانند چرخه مواد مغذی و تشکیل خاک که پایه تمامی تولیدات زیستی است.
• خدمات تامین‌کننده: مانند منابع آب شیرین، مواد اولیه دارویی و ذخایر ژنتیکی.

تخریب هر یک از این اجزا، به معنای تحمیل هزینه‌های گزاف اقتصادی (Externalities) به جوامع بشری است که در آینده‌ای نزدیک، غیرقابل جبران خواهد بود.

۲. تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی

تنوع زیستی، ضامن «تاب‌آوری» (Resilience) اکوسیستم‌هاست. هرچه تنوع گونه‌ای در یک زیست‌بوم بالاتر باشد، آن سیستم در برابر شوک‌های بیرونی نظیر خشکسالی، شیوع آفات یا تغییرات اقلیمی، توانمندی بیشتری برای بازگشت به حالت تعادل دارد. از دست دادن تنوع زیستی، منجر به «همگن‌سازی بیولوژیک» می‌شود؛ پدیده‌ای که سیستم‌های تولیدی ما را در برابر بحران‌های پیش‌بینی‌نشده، به‌شدت آسیب‌پذیر می‌کند.

۳. رویکرد یکپارچه: «سلامت واحد» (One Health)

در مجامع علمی علوم پزشکی، امروزه مفهوم «سلامت واحد» (One Health) مطرح است که بر پیوند ناگسستنی میان سلامت انسان، سلامت حیوانات و سلامت محیط‌زیست تأکید دارد. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد که تخریب زیستگاه‌ها، با افزایش نرخ انتقال بیماری‌های زئونوز (مشترک بین انسان و حیوان) رابطه مستقیم دارد. حفاظت از طبیعت در این رویکرد، نه تنها حفاظت از محیط‌زیست، بلکه یک مداخله پیشگیرانه در حوزه بهداشت عمومی و امنیت سلامت جهانی است.

۴. ضرورت گذار به اقتصاد چرخشی

برای عبور از بحران فعلی، باید از مدل «استخراج، تولید و دفع» به سمت «اقتصاد چرخشی» (Circular Economy) حرکت کنیم. حفاظت از طبیعت به معنای مدیریت هوشمندانه منابع، کاهش نرخ اتلاف و حداکثرسازی بازیافت است. این گذار، مستلزم سیاست‌گذاری‌های مبتنی بر شواهد (Evidence-based Policy) و ترویج دانشِ محیط‌زیستی در تمام سطوح جامعه است.

نتیجه‌گیری

پایداری (Sustainability) به معنای برآورده کردن نیازهای نسل حاضر بدون به خطر انداختن توانایی نسل‌های آینده برای تأمین نیازهایشان است. از منظر علمی، طبیعت یک سامانه خودتنظیم (Autopoietic System) است که ظرفیت تحمل محدودی دارد. ما به عنوان جامعه علمی و دانشگاهی، وظیفه داریم با بهره‌گیری از داده‌ها و مدل‌های پیش‌بینی، ضمن آگاهی‌بخشی، راهکارهای نوآورانه برای «احیای اکوسیستم‌ها» (Ecosystem Restoration) ارائه دهیم. حفاظت از زمین، پیش‌شرطِ هرگونه توسعه‌ای است که داعیه تداوم دارد.