به گزارش پایگاه اطلاع رسانی مفدا کرمانشاه، سندرم پای بی‌قرار (RLS) یکی از شایع‌ترین علل بی‌خوابی مزمن است که با احساس ناخوشایند گزگز و نیاز فوری به حرکت دادن پاها، به‌ویژه در شب، همراه است. اما تحقیقات جدید نشان می‌دهد که ریشه این اختلال نه در عضلات، بلکه در مغز و کمبود یک عنصر حیاتی به نام «آهن» پنهان است. در این مقاله که توسط انجمن علمی، دانشجویی نورولوژی گردآوری شده است، مکانیسم‌های عصبی این بیماری را از دیدگاه نورومتابولیک بررسی می‌کنیم.

سندرم پای بی‌قرار (Restless Legs Syndrome - RLS) یک اختلال حسی،حرکتی شایع است که با نیاز شدید و غیرقابل‌کنترل به حرکت دادن پاها، به‌ویژه هنگام استراحت و در شب، شناخته می‌شود.

این احساس معمولاً با علائمی مثل گزگز، مورمور، خزیدن یا کشش در عمق پاها همراه است و تا ۱۰٪ از جمعیت بزرگسال را درگیر می‌کند. اما آنچه کمتر گفته شده، نقش کلیدی آهن مغز در بروز این علائم است.

نقش آهن در مغز

آهن فراوان‌ترین فلز در مغز انسان است و در سه عملکرد اساسی نقش دارد؛

کوفاکتور آنزیم تیروزین هیدروکسیلاز (محدودکنندهٔ سرعت ساخت دوپامین)
میلین‌سازی توسط سلول‌های اولیگودندروسیت
تولید انرژی (ATP) در میتوکندری

مغز آهن موردنیاز خود را از طریق گیرنده‌های ترانسفرین روی سلول‌های اندوتلیال سد خونی،مغزی از خون تأمین می‌کند.

فرضیهٔ کمبود آهن مرکزی در RLS

تصویربرداری و مطالعات پاتولوژی به‌صورت مداوم کاهش آهن در سیستم عصبی مرکزی بیماران مبتلا به RLS را نشان داده‌اند.

MRI با تکنیک QSM کاهش آهن را در ماده‌سیاه، هسته قرمز و هسته دندانه‌ای مخچه تأیید کرده است.

در مطالعه‌ای روی ۱۰۸ بیمار همودیالیزی، کاهش آهن هسته دندانه‌ای با شدت علائم RLS همبستگی مستقیم داشت.

در مایع مغزی، نخاعی (CSF)، سطح فریتین کاهش و ترانسفرین افزایش یافته است.

بررسی‌های اتوپسی نشان داده که نورون‌های دوپامینرژیک A۹ در ماده‌ سیاه دچار فقر آهن می‌شوند، بدون آنکه خود نورون‌ها از بین بروند، تفاوتی کلیدی با بیماری پارکینسون که در آن تخریب نورونی رخ می‌دهد.

آبشار مولکولی؛ کمبود آهن چطور مدارهای عصبی را مختل می‌کند؟

اختلال در سنتز دوپامین

کمبود آهن، فعالیت آنزیم تیروزین هیدروکسیلاز را کاهش داده و تولید دوپامین در ناحیه استریاتوم را کم می‌کند. این کاهش در شب تشدید می‌شود، زیرا ریتم شبانه‌روزی (سیرکادین) فعالیت دوپامینرژیک را تنظیم می‌کند.

افزایش تون آدنوزینرژیک

کمبود آهن باعث افزایش سطح آدنوزین در مغز می‌شود. آدنوزین از طریق گیرنده A۲A، سیگنالینگ دوپامین D۲ را مهار کرده و حس ناخوشایند «نیاز به حرکت» را ایجاد می‌کند.

بیش‌فعالی مسیر گلوتاماترژیک

کاهش آهن، بیان ناقل GLT-۱ در آستروسیت‌ها را پایین می‌آورد. GLT-۱ مسئول برداشت حدود ۹۰٪ گلوتامات سیناپسی است. کاهش آن، افزایش گلوتامات خارج‌ سلولی و در نتیجه تحریک بیش از حد تالامو_کورتیکال را به دنبال دارد که احساس بی‌قراری و فوریت حرکت را تشدید می‌کند.

سندرم پای بی‌قرار را نباید صرفاً یک اختلال عصبی یا حرکتی دانست؛ این بیماری در واقع یک بیماری نورومتابولیک است که در آن کمبود آهن مرکزی، تعادل مدارهای دوپامینرژیک، آدنوزینرژیک و گلوتاماترژیک را برهم می‌زند. درک این مکانیسم‌ها، مسیر را برای درمان‌های هدفمندتر و مؤثرتر هموار می‌کند.