در تمدن ایرانی- اسلامی ریشه‌های حرفه مامایی را در واژۀ «قابله» می‌توان یافت. برخی آن را از «قَبِلَ» به معنای پذیرندگی صرف مشتق کرده‌اند، حال آنکه معنای اصلی‌اش از «قابلیت» برمی‌خیزد: بانویی دارای تبحر، دانش تجربی و صلاحیت اخلاقی، که هم محرم اسرار خانواده‌ها بود و هم نخستین پاسدار جان مادر و نوزاد. این میراث شایستگی، با طی مسیری روشن-از راه‌اندازی کلاس‌های قابلگی در سال ۱۲۹۸ و گشایش مدرسۀ رسمی قابلگی در ۱۳۰۳، تا ورود رسمی رشتۀ مامایی به دانشکدۀ پزشکی دانشگاه تهران-به نظامی آکادمیک، مبتنی بر شواهد علمی و هم‌راستا با استانداردهای جهانی تبدیل شد و از «قابلیت» تجربی به «صلاحیت» علمی رسید.

با این همه، شاید بزرگ‌ترین کژفهمی دربارۀ این عرصه، فروکاستن آن به «حضور در اتاق زایمان» باشد. واقعیت این است که ما با رشته‌ای جامع، کل‌نگر و میان‌رشته‌ای در مراقبت‌های اولیۀ سلامت روبه‌رو هستیم که تمام مسیر زندگی یک انسان را—فارغ از جنسیت او—پوشش می‌دهد. مراجع معتبر بهداشتی جهان تصریح می‌کنند که یک کارشناس آموزش‌دیدۀ این حوزه، دارای صلاحیت ارائۀ مستقل بیش از ۹۰ درصد از خدمات ضروری در گستره‌های سلامت جنسی، باروری، مادران، نوزادان و نوجوانان است. این خدمات، دامنه‌ای از مشاورۀ پیش از ازدواج، تنظیم خانواده، مراقبت‌های دوران بارداری، مدیریت زایمان طبیعی، حمایت از شیردهی و مراقبت‌های پس از زایمان گرفته تا غربالگری سرطان‌های شایع و مراقبت‌های دوران یائسگی را در بر می‌گیرد. اما فراتر از اینها، همین افرادند که مسیر آموزش و خدمات سلامت جنسی را به روی همۀ گروه‌ها می‌گشایند: به یک پدر یاد می‌دهند چگونه در مسیر فرزندآوری نقشی آگاهانه ایفا کند، به پرسش‌های بنیادین یک نوجوان پسر پاسخ می‌دهند، و برای یک زوج جوان، برنامۀ فرزندآوریِ مبتنی بر آگاهی طراحی می‌کنند. نیاز به چنین مراقبتی، نیازی همگانی در فراز و فرودهای زندگی است؛ نه محدود به زنان، و نه وابسته به یک رویداد منفرد.

اما با این همه وقتی دانشجویی پس از سال‌ها آموزش دشوار بالینی وارد نظام سلامت می‌شود و در نخستین برخورد با شرح وظایف روزمره درمی‌یابد که بخش قابل توجهی از آنچه فراگرفته، در ساختار اجرایی جایی ندارد، نخستین نشانه‌های یک پارادوکس عمیق نمایان می‌شود: پارادوکس مهارت. نیروهای این عرصه توانمندسازترین دوره‌ها را با موفقیت پشت سر می‌گذارند، اما میدان عمل، تا حدی عرصۀ تصمیم‌گیری را از آنان می‌گیرد. ریشۀ این وضعیت را باید در تمایز مغفول‌مانده میان دو مفهوم جست: «خودمختاری حرفه‌ای»، به معنای صلاحیت یک رشته برای تعریف محدوده و معیارهای علمی خود، و «استقلال در عمل»، یعنی اختیار و آزادی بالینیِ فارغ‌التحصیل برای به‌کارگیری بی‌مانعِ همان صلاحیت‌ها بر بالین بیمار که اولی به رسمیت شناخته شده، اما دومی همچنان در هاله‌ای از ابهام و محدودیت باقی مانده است.

اهمیت پرداختن به این دو مفهوم، تنها به رفع موانع صنفی محدود نمی‌ماند. شواهد جهانی حکایت از آن دارد که آزادسازی کامل این ظرفیت‌ها علاوه بر نجات افراد با بهینه‌سازی منابع و اثرگذاری مستقیم در سیاست‌های ملی جوانی جمعیت گره خورده است. هم‌اکنون، جهان با کمبود ۷۱۰ تا ۹۸۰ هزار نیروی متخصص در این حوزه مواجه است. گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت برآورد کرده‌اند که پوشش همگانی این خدمات می‌تواند از بخش بسیار قابل توجهی از مرگ‌های مادران، نوزادان و موارد مرده‌زایی جلوگیری کند. اقتصاد سلامت نیز روایت خاص خود را دارد: هر یک دلار سرمایه‌گذاری در این بخش، تا ۱۶ دلار بازگشت اقتصادی و اجتماعی به بار می‌آورد؛ بازگشتی که مصداقش فقط صرفه‌جویی مالی نیست، بلکه مادری زنده و سالم، نوزادی نجات‌یافته، پدری توانمند در امر مراقبت، و نوجوانی رهیده از آسیب‌های ناآگاهی جنسی است و UNFPA صراحتا آن را بهترین سرمایه‌گذاری در مراقبت‌های اولیه سلامت نامیده است. مدل‌های مراقبت رهبری‌شده توسط ماماها، افزون بر افزایش زایمان طبیعی و کاهش مداخلات پرهزینه، اعتماد به نظام سلامت را افزایش می‌دهد و کشورها را به پوشش همگانی سلامت، برابری جنسیتی و تاب‌آوری در بحران‌ها نزدیک‌تر می‌کند.

در چنین بستری، شعار امسال روز جهانی ماما—«جهان به بیش از یک میلیون ماما نیاز دارد»—فقط یک عدد نیست. این عدد وقتی معنا پیدا می‌کند که روشن شود این نیروی عظیم قرار است چه کند، با چه اختیاراتی، و در چه ساختاری. پرسش واقعی امروز این نیست که «چند نفر کم داریم؟»، این است که «نیروی فعلی چند درصد از توانمندی‌اش را می‌تواند به کار گیرد؟». بخشی از تلاش برای پاسخ به همین پرسش، در فضای دانشجویی جریان دارد. در دانشگاه علوم پزشکی مازندران—نهادی که خود با رشتۀ مامایی آغاز به کار کرد و سپس به دانشگاهی مستقل تبدیل شد—انجمن علمی دانشجویی مامایی و نشریه «مانا» با هدف ایجاد بستری برای گفت‌وگوی انتقادی، بازاندیشی در هویت حرفه‌ای و پیوند دانش آکادمیک با نیازهای واقعی جامعه شکل گرفت و در کنار جمعی از دانشجویان دغدغه‌مند و آگاه، این مسیر را با شعار "مانا: مامایی، آموزش، نوآوری، آینده ای روشن" می‌پیماید.

تندرست و مانا باشید. روز ماما مبارک!