اولین جلسه از سلسله نشست‌های «عصرانه داغ سلامت» با موضوع «ره‌توشه‌ای از تفکر سیستم‌ها» با ارائه‌ی دکتر ابوالفتح لامعی، روز دوشنبه ۲۸ آبان ماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۵:۰۰ الی ۱۷:۰۰ در تالار شهید بهشتی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان برگزار گردید. این نشست با هدف بررسی رویکردهای نوین در حوزه نظام سلامت و تفکر سیستمی برگزار شد و با حضور فعالانه اعضای هیئت علمی و شرکت‌کنندگان همراه بود.

در ابتدای جلسه، پس از خوشامدگویی و سخنان مقدماتی دکتر رضایتمند، دکتر لامعی به ارائه نکات کلیدی خود پرداخت.

ساختار و نقد مرزهای سیستم‌ها

دکتر لامعی سخنرانی خود را با تصحیح واژه‌شناسی آغاز کرد و معتقد است اصطلاح «تفکر سیستم‌ها» جامع‌تر از «تفکر سیستمی» است. وی در ادامه بر اهمیت ترسیم ساختار سیستم‌ها پس از تشخیص مسئله تأکید کرد: «وقتی مسئله ای را تشخیص دادیم بعد باید ساختار سیستم را ترسیمش کنیم، وقتی ساختار سیستم را ترسیم کردیم، ما می توانیم رفتار سیستم را بر اساس ساختاری که داره درک بکنیم و می توانیم مداخلات ساختاری انجام بدیم.»

دکتر لامعی مجدداً تأکید کرد که مرزهای سیستم‌ها (مانند دانشگاه یا نظام سلامت) مفهومی و اعتباری هستند و در عالم واقع، سیستم‌ها مرز فیزیکی ندارند؛ تفکیک اجزا بر اساس کاربری نیوتنی است و سلامت ما تحت تأثیر نظام‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی، بیولوژیک و فرهنگی قرار دارد و هر تصمیمی باید از مرزهای سازمانی ساختگی عبور کند.

لزوم خروج از نگاه سنتی و خطی

در بخش تبادل نظر، شرکت‌کنندگان به تبیین ابعاد عملی تفکر سیستمی پرداختند:

دکتر رضایتمند بر لزوم فاصله گرفتن از نگاه‌های سنتی و خطی تأکید کرد و اظهار داشت که این رویکرد جدید در سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، نیازمند جلسات متعدد است تا شرکت‌کنندگان به این مهارت‌ها مجهز شوند. وی اشاره کرد که نظریه‌ها در درون یک پارادایم شکل می‌گیرند.

دکتر احمدزاده مثالی کاربردی ارائه داد: «مثلاً فرض کن عمل انجام دادم، آیا اهمیت نداره که بیمارم را که عملش می‌کنم چه کسی ازش مراقبت می‌کنه؟ طبقه اول زندگی می‌کنه؟ با پله می‌تونه بره یا حتماً آسانسور باشه؟ باید همه رو در تصمیم‌گیری در نظر بگیرم و اینجا دارم خود به خود مرز رو باز می‌کنم.» وی افزود که باید پرسید کدام سیستم‌ها با موضوع درگیر هستند.

دکتر فردوسی با یک شعر وضعیت را توصیف کرد: «هر که نقش خویش می‌بیند در آب، برزگر باران و گازر آفتاب.» و بیان نمود که مشکل واقعی این است که باید نگاهمان را به مفهوم "مشکل" تغییر دهیم. وی خاطرنشان ساخت که موجودیت ما عوض نمی‌شود، اما تعلق ما به سیستم‌ها (از کره زمین تا خانواده) متغیر است.

مدیریت عدم قطعیت و پیچیدگی

دکتر چنگیز به شرکت‌کنندگان هشداری کلیدی داد: «ما وقتی در سیستم پیچیده کار می‌کنیم باید نگران، هوشیار و مراقب باشیم که همواره روابطی هست که از چشم ما دور بوده و ممکن است مداخله‌ای که می‌کنیم، آن نتیجه مورد انتظار را نشان ندهد.» وی تأکید کرد که در مواجهه با مسائل ناگزیر، نباید منطق و عقل را کنار گذاشت.

دکتر سیبویه رویکرد گام به گام را تشریح کرد: «اول بیا مرزها رو مشخص کن، مسئله رو مشخص کن و بعد به کمک اون رفتارها، متغیرهای اصلی رو در طول زمان بررسی کن... و بعد در مورد اون چرایی‌ها مدل سازی انجام بده.»

کاربرد عملی: بازنگری قانون جوانی جمعیت

نمونه‌ای عملی از به‌کارگیری اصول تفکر سیستمی توسط دانشجویان المپیاد ارائه شد که به بازنگری قانون جوانی جمعیت با استفاده از این اصول پرداختند. آن‌ها نقاط اهرمی کاهش نرخ باروری و افزایش سالمندی را شناسایی کردند و اصول تفکر سیستمی نظیر تأخیر زمانی، نگاه کل‌نگر، پیامدهای ناخواسته و حلقه‌های بازخورد را به کار بردند:
1. پوشش هزینه‌های درمان ناباروری: قانون صرفاً حالت مسکنی داشت و تأخیر زمانی را در نظر نگرفته بود. پیشنهاد گروه، مداخله بر هزار روز اول زندگی (پنجره طلایی) بود که بر تمایل به فرزندآوری و مشکلات ناباروری تأثیرگذار است.

2. قانون ترویج زایمان طبیعی: این قانون صرفاً یک جزء از اکوسیستم زایمان بود و نگاه کل‌نگر را نادیده گرفته بود؛ گروه پیشنهاد کرد نقش ماماها پررنگ‌تر شود و کارانه آن‌ها افزایش یابد.
3. مرخصی مادران: به چالش کارفرمایان کوچک در اعطای مرخصی نه ماهه اشاره شد که منجر به حلقه بازخورد منفی (امتناع از استخدام) می‌شود. پیشنهاد گروه: کاهش مالیات کارفرمایان حامی مادران و در نظر گرفتن مرخصی زایمان برای پدران جهت تقسیم عادلانه مسئولیت.
4. تبلیغات: به جای بودجه‌های هنگفت در رسانه‌های عمومی کم‌توجه، پیشنهاد شد تبلیغات بر روی رسانه‌هایی متمرکز شود که عموم مردم فعالانه استفاده می‌کنند.

در پایان، دکتر رضایتمند تأکید کردند که هدف، آشناسازی شرکت‌کنندگان با این مهارت‌ها است تا بتوانند در جلسات آتی، این اصول را در مشکلات نظام سلامت به کار گیرند.

عکس برداری و تنظیم خبر: زینب رضائی
دانشجوی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی
تهیه خبر : معصومه حسینی
دانشجوی ارشد مدیریت خدمات بهداشتی درمانی