عید بزرگ نوروز برای کردستانی‌ها براساس داستان‌های اساطیری، جایگاه بسیار ویژه‌ای دارد. کردها و زاگرس‌نشینان به عنوان یکی از اقوام اصیل ایرانی، جشن نوروز را با شکوه خاصی برگزار می‌کردند و در بزرگداشت این جشن باستانی، آیین‌ها و آداب و رسوم ویژه‌ای را برپا می‌داشتند که نشانگر سابقه تاریخی و فرهنگی این قوم است. این جشن در اوایل اسفند ابتدا در برخی از روستاها آغاز می‌شود و به تدریج به سایر مناطق گسترش می‌یابد، اما نهایتاً در غروب روز پایانی این ماه به اوج خود می‌رسد.
نوروز نماد پیروزی کیومرث بر اهریمن
در داستان‌های کردی آمده‌است که چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح کی مورس (به فارسی کیومرث) نامی از مردم کرد پیدا شد و از همان ابتدای کار اهریمن نامی با وی به دشمنی برخاست. او در کوهستان‌های رواندز با اهریمن به جنگ پرداخت و در آغاز پیکار به سپاهیانش فرمان داد که در صورت پیروزی بر دشمن و کشتن اهریمن بر ستیغ کوه‌ها و بالای تپه‌ها و گردنه‌ها، برج‌هایی از آتش برافروزند تا هم نشانی بر اعلام پیروزی باشد و هم فرمانی بر بازگشت سپاه از جبهه‌ها به نزد وی. سرانجام پیکار با اهریمن به پیروزی سپاه کی مورس پایان یافت و آتش‌ها بر بالای کوه‌ها زبانه کشید و با تابش شعله‌ها پیروزی حق بر باطل و شکست اهریمن به آگاهی عامه رسید. روز پیروزی بر دشمن ده روز پیش از موقع نوروز کنونی بود. کی مورس فرمان داد نه تنها آن روز بلکه ۹ شبانه روز پس از آن را همراه با برافروختن آتش و مراسم جشن و سرور بگذرانند. بدین ترتیب در مدت برگزاری این مراسم جه‌ژنی ۹ روژ از کوه‌ها گرفته تا مراکز شهرها را فروغ تابناک آتش همراه با آهنگ پیروزی دربرگرفته و شب تیره را به روز روشن مبدل ساخته بود. از آن هنگام جه‌ژنی نه‌روژ شکوهی خاص یافت و هر سال همراه با مراسم ویژهٔ آتش بازی برگزار می‌شد.
آداب و رسوم خاص کردستان برای جشن نوروز
استقبال از نوروز در کردستان با خانه‌تکانی شروع می‌شود. در روستاها از چند روز قبل و در شهرها یک ماه قبل از عید، شروع به خانه‌تکانی و خرید می‌کنند. در روستاها مهم‌ترین کار، سفید کردن دیوارهای خانه بود که در طول زمستان دوده تنور زمستانی آن را سیاه کرده بود. سپس قالی‌ها را بیرون برده و می‌تکاندند و اگر هوا آفتابی و مساعد بود آنها را می‌شستند. در شهرستان سقز بر این اعتقادند که با این کار علاوه‌بر تمیزی فرش، درد و بلای سال گذشته می‌گذرد و وارد سال نو می‌شوند.
به‌جا آوردن رسم چهارشنبه سوری، خرید اقلام نوروزی اعم از خوراکی‌ها و غیره، سبزه سبزکردن، پختن سمنو، راه‌اندازی نمایش‌های حاجی فیروز و کوسه گردی، پختن شیرینی عید و پهن کردن سفره هفت‌سین ازعادت‌های مردم کردستان در نوروز است. البته سوای این رسم‌های مشترک برخی آِیین‌ها هم خاص مردم این سرزمین است.
دادن جیژنانه
هنگام فرارسیدن سال نو در کردستان نخست افراد کوچک خانواده دست بزرگان را و سپس بزرگان خانواده روی بچه‌ها و جوانان را می‌بوسند و به هر یک عیدی(جیژنانه) می‌دهند. پس از آن بر سر سفره می‌نشینند و به خوردن مشغول می‌شوند.
خوانچه تازه‌عروس
عیدی تازه‌عروس که به خوانچه معروف است در نوروز جایگاه ویژای دارد. در نوروز «خوانچه»هایی برای عروس‌های نامزد شده یا دخترهایی که به خانه شوهر رفته‌اند، می‌برند؛ البته این ویژگی در سراسر استان یکسان است و هنوز توسط خانوادهای کُردستانی اجرا می‌شود.
داماد برای نامزدش یک هدیه به همراه آجیل و شیرینی و میوه تهیه می‌کند یا خانواده دختر برای تازه عروسی که اولین نوروز را در منزل شوهرش است، خوانچه می‌برند.
هلپرکی و نوروزخوانی
رقص و هلپرکی همواره یکی از عناصر آیینی و فرهنگی اصلی کردستانی‌هاست. در ایام نوروز در برخی از روستاها مردم به دور آتش حلقه می‌زنند و هلپرکی را اجرا می‌کنند. این مراسم در روستای تنگی‌سر در سال‌های اخیر گردشگران زیادی را به خود جذب کرده است.
نوروز خوانی از دیگر مراسم نوروزی در کردستان به‌شمار می‌رود که امروزه جز در بعضی مناطق روستایی به فراموشی سپرده شده است. رسم بر این بود که همسایه‌ها و افراد خانواده در ایام عید، شب را در خانه یکی از اهالی محل می‌گذراندند. در این شب نقال، نوروزنامه را مانند خواندن شاهنامه نقالی می‌کرد.
سفره هفت‌سین در کردستان
برپا کردن سفره هفت سین یکی از آدابی است که ما نه در آیین زرتشت و نه در میان کُردها داشته‌ایم و این مسئله در زمان صفویه در ایران مرکزی رواج پیدا کرده و فلسفه خاص خود را دارد. با این وجود مردم کردستان، تقریبا یک ماه قبل از نوروز، آماده‌سازی سبزه را آغاز می‌کنند. این سبزه با استفاده از غلاتی مانند گندم، نخود، عدس و کنجد تهیه می‌شود. حبوبات را در ظروفی می‌ریزند و آنها را با پارچه‌ای پوشانده و آب می‌دهند تا سبز شوند. برای تزئین، روبان‌های قرمز رنگ به دور ظروف سبزه می‌پیچند و ساقه آن را با پولک تزئین می‌کنند.
مردم کردستان همچون سایر مردم ایران، برای نوروز تخم مرغ رنگ می‌کنند؛ با این تفاوت که در روستاها معمولاً رنگ را خودشان آماده می‌کنند. برای تهیه رنگ نیز از پوست پیاز، برگ مو، کاه، زاج و تفاله انگور استفاده کرده و تخم‌مرغ‌ها را با رنگ‌های زرد، نارنجی، قهوه‌ای یا گلی نقاشی می‌کنند. در برخی مناطق کردستان از ایده متفاوتی برای طرح‌دار کردن تخم‌مرغ‌ها استفاده می‌شود. آنها تخم‌مرغ‌ها را در پارچه‌های نقش دار و زیبا می‌پیچند و در آب جوش می‌گذارند. این کار نقوش مختلفی را روی پوسته تخم مرغ ایجاد می‌کند.
رسم‌های فراموش‌شده
مراسم میرنوروزی یا «امیر بهاری» یکی از آیین‌های نمایشی پس از تحویل سال نو است که در گذشته با تشریفات زیادی برگزار می‌شد و امروزه تنها در چند روستا برگزار می‌شود. در این روز مردم از میان خود فردی را انتخاب می‌کنند و به او عنوان میرنوروزی می‌دهند. این مراسم از دیرباز در میان کردها رواج داشت و هرساله با تشریفات خاصی برگزار می‌شد. در گذشته از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود. اگرچه امروزه این مراسم تقریبا به دست فراموشی سپرده شده است و کمتر کسی با آن آشنایی دارد، اما هنوز هم جایگاه خاصی در ذهن و خاطرات مردم کردستان دارد.
ارسال نظر