به گزارش مفداایران؛ دکتر مصطفی الماسی که از پژوهشگران حوزه دمانس و اختلالات حافظه می‌باشد در مصاحبه با پادکست سی‌مار به بررسی مسائل بالینی، دارویی، شناختی، ریسک فاکتورها و پیشگیری از بیماری آلزایمر پرداخته‌اند.

جناب دکتر به پادکست سی‌مار، (وابسته به معاونت فرهنگی دانشجویی ایران) خوش اومدید. لطفاً از تقسیم‌بندی دمانس برامون بگید. چند نوع دمانس داریم و هرکدوم چه ویژگی‌ای دارند؟

دمانس ها دو دسته هستن.

دسته‌ی اول دمانس‌های دجنرتیو (از بین رفتن سلول‌ها) هستند که باعث میشه پروتئین‌های داخل نورون تغییر کنند و نورون‌ها بمیرند. این نوع شایع‌تره و سردسته‌شون آلزایمره.

دسته‌ی دوم دمانس‌های برگشت‌پذیرند که کلاً ده درصد دمانس‌ها رو شامل میشوند. اما تشخیصشون اهمیت داره چون با شناختشون میتونیم تغییر زیادی تو زندگی افراد ایجاد کنیم.

بر چه اساسی انواع دمانس تشخیص داده میشه؟

تشخیص دقیق همه‌ی بیماران دمانس بر اساس پاتولوژی و اتوپسیه. ولی امکان انجام این روش در قید حیات بیمار وجود نداره. اما تشخیص اون‌ها براساس تظاهرات بالینی و تصویربرداری‌های معمول و در دسترس هم امکان پذیره.

آلزایمر معمولا در چه مرحله‌ای تشخیص داده میشه؟
ما برای اختلالات شناختی یک طیف متصور هستیم. از مرحله‌ای که روند بیماری شروع میشه تا جایی که همه متوجه اختلال میشوند رو میگند ام‌سی‌آی (MCI یا اختلال خفیف شناختی). که درمان در این مرحله موثرتره. مثل داروی آدوکانومپ که باعث حذف پلاک‌های بتاآمیلوئید میشه.

آیا دارویی هست که مانع رسوب پلاک های بتاآمیلوئید بشه؟

تحقیقاتی در رابطه با ممانعت از رسوب بتاآمیلوئید و تولید واکسن آلزایمر در حال انجام هست اما درحال حاضر این دارو موجود نیست.

بازه‌ی سنی، جنسیت و نژاد افراد مبتلا به آلزایمر به چه صورت هست؟

شیوع آلزایمر به میزان کمی در خانم‌ها به علت تاثیرات هورمونی بعد از یائسگی بیشتره. آلزایمر از دهه‌ی ششم زندگی به بعد ایجاد میشه و هر ۵.۵ سال شیوعش دو برابر میشه. تفاوت خاصی بین جمعیت‌ها نیست فقط در جمعیت‌های شهری شیوعش کمی کمتر از جمعیت‌های روستاییه و جغرافیا در اون تاثیرگذار نیست.

آیا عوامل ژنتیکی در بروز دمانس تاثیرگذاره؟

دمانس یه بیماری چند عاملی هست. ژن‌های شناخته شده‌ای در بروز دمانس در سنین پایین موثرند. (حدود ۲%) اما در بیشتر موارد ژن به صورت مستقیم موثر نیست و به عواملی دیگری مثل عوامل محیطی، عروقی، سطح تحصیلات و رزرو شناختی و... بستگی داره.

علائم بیماری شامل چه موادی هستند؟

بیماری آلزایمر با اختلال در حافظه اخیر خودش رو نشون میده چون هیپوکمپ اولین جایی هست که آسیب میبینه و بعد از مدتی عوارض دیگه هم اضافه میشن مثل مشکل در تکلم و عملکرد اجرایی و....

تشخیص دمانس در کلینیک به چه صورت هست؟

اول از همه با شرح حال و معاینه‌ی فیزیکیه. شرح حال اینجا خیلی اهمیت داره چون بیمار مبتلا به آلزایمر نمیتونه شرح حال بده چون این موضوع که فراموش کاره رو هم فراموش میکنه و فکر میکنه مشکلی نداره و انکار میکنه.

مرحله‌ی بعد تست‌های شناختی هست که عملکرد شناختی رو بررسی میکنه و ما از تست‌های غربالگری و بعد از تست‌های نوروسایکیتری خیلی جامع استفاده می‌کنیم.

در مرحله‌ی سوم برای افتراق بین انواع دمانس نیاز به تصویربرداری و آزمایش خون داریم و در نهایت تست‌های بسیار تخصصی که روش‌های تصویر برداری عملکردی یا مولکولی هستند که البته هنوز خیلی در دسترس نیستند و در موارد خیلی خاص استفاده می‌شوند.

سن افراد مبتلا به دمانس برگشت پذیر حدود چند ساله؟

هرچه سن بالاتر میره احتمال دمانس از نوع دجنراتیو بیشتر میشه و معمولاً دمانس‌هایی که در سنین زیر ۴۵ رخ میدهند برگشت پذیرند و معمولاً در اثر بیماری‌های دیگه‌ای رخ میدهند.

ممکنه به چند موردشون اشاره کنید؟

بیماری‌های عفونی مثل مننژیت، اختلالات ساختاری مغز مثل هیدروسفالی و ساب دورال مزمن یا به دنبال اختلالات اندوکرین مثل هیپوتیروئیدی و...

امید به زندگی فرد مبتلا به آلزایمر چند ساله؟

بیماری‌های دمانس به خودی خود باعث فوت بیمار نمی‌شوند ولی هرچه که پیشرفت میکنند فرد از نیازهای خودش غافل میشه و فرد در اثر بیماری‌های عفونی و شکستگی‌ها در معرض خطرات بیشتر قرار می‌گیره. خود بیماری‌ها سیر بسیار مزمن و طولانی‌ای دارند مثلاً آلزایمر که سیر ۵ تا ۱۵ ساله داره.

خطوط درمانی بیماری به چه شکلیه؟

درمان‌های غیردارویی دمانس شامل آماده‌سازی و بهینه‌سازی محل زندگی فرد هست. مثلاً کف خونه موکت باشه، کفش فرد مطمئن باشه و فرد از عصای سه شاخه استفاده کنه و.... آموزش به همراهان برای موقعیت‌های تغییر رفتاری بیمار.

درمان‌های دارویی دمانس دجنرتیو دو دسته‌اند. یک دسته داروهایی هستند که سعی میکنند تغییرات نوروترنسمیتری رو اصلاح کنند مثل مهارکننده‌های کولین استراز، دوپامینرژیک، سروتونرژیک و مهارکننده‌ی گلوتامات و... . یه دسته هم داروهای کنترل کننده‌ی رفتار هستند.

عوارض جانبی این داروها چیه؟

بسته به دسته‌ی دارویی داره مثلاً برای مهارکننده‌های استیل کولین استرازها علایم گوارشی شایع هست. ولی مهم‌ترین علامتشون "برادی کاردی" هست که به همین علت بیماران بهتره تحت نظر متخصص قلب هم باشند.

درمان تهاجمی برای دمانس داریم؟

در موارد خاصی که دمانس میدهند مثل نوروماپرشرهیدروسفالوس و ساب دورال هماتومامزمن که اختلالات ساختاری به شمار میان با روش‌های خاص خودشون درمان انجام میشه. برای دمانس‌های دجنراتیو و آلزایمر درمان تهاجمی نداریم.

تست‌های شناختی که برای بیماران استفاده میشه بیشتر بر چه عملکردهای شناخته‌ای توجه دارند؟

تست‌های شناختی دو دسته ی کلی دارند. یکی از اون‌ها تست‌های غربالگری هستند که قراره در مدت زمان کوتاهی عملکرد کلی رو از برخی حیطه‌های شناختی به ما بازگو کنند و بسته به شرایط از تست‌های کامپرهنسیونوروسایکیتریک (دریافت و فهم عصب روانپزشکی) که جامع ترند استفاده می‌کنیم. مثل تست‌های حافظه و توجه. بیشترین تست‌هایی که در بالین استفاده می‌شوند تست‌های غربالگری هستد که معروفترینش تست مینیمنتال اگزتوس اگزم هست و در حد ۵ تا ۱۰ دقیقه طول میکشه. از هرکدام از عملکردهای شناختی یک تا دوسوال در این تست‌ها موجود هست و یک شمای کلی از عملکرد مغز به ما می‌دهند.

برای پیشگیری چه سبک زندگی‌ای باید داشته باشیم و از چه ریسک فاکتورهایی باید بپرهیزیم؟

ریسک فاکتورها شامل سن، دیابت، فشارخون، چربی خون و... هستند.

ورزش مداوم عمل حفاظتی داره. هرچه ذخیره‌ی شناختی ما بیشتر باشه در برابر آلزایمر مقاومتریم.

خیلی ممنونم جناب دکتر از حضورتون.

شما می‌توانید اپیزود پادکست صوتی "روایت دمانس" که روایت واقعی بیمار مبتلا به آلزایمر است را از طریق لینک زیر بشنوید و از ابعاد بالینی، پژوهشی و مهندسی پزشکی با زبان ساده بیماری آشنا شوید.

https://shenoto.com/album/۷۰۷۹۹/Simar?media_id=۱۴۹۴۳۷&external_link=true

تنظیم گزارش: فاطمه کبری زاده، دانشجوخبرنگار مفدا ایران