به گزارش مفدا-جهرم، مدت­ها پیش از غوغای بهار، ایرانیان با شور خاصی به استقبال آن می­‌روند. از جشن سده که به نوعی گرامی‌­داشت پایان سرماست، مراسمات استقبال از بهار آغاز می‌­شود. از خانه تکانی و چهار شنبه سوری که مراسمات پیش از بهار هستند تا برپایی خوان شکوهمند هفت­‌سین برای خوش­آمدگویی به بهار، همه نشان از اهمیتی است که ایرانیان برای بهار، جشن­ تولد زمین قائل می‌­باشند. ۱۳ بدر کلمه‌ای آشنا برای تمام ایرانیان است. ایرانیان اهمیت زیادی به رسم و رسومات خود می‌دهند و ۱۳ بدر یکی از کهنه‌ترین رسوم این مرز و بوم است.

روز ۱۳ بدر چه روزی است؟

در نیمه‌­های فروردین، نوبت به آخرین جشن آغازین بهار می‌­رسد. روز ۱۳ بدر زمانی است که امروزه به نام روز طبیعت شهره است و مشتقی از سنت­‌های باستانی ایران می‌باشد. برخلاف دیگر سنت­های باستانی مبدا روز ۱۳ بدر به درستی مشخص نیست،  اما در تاریخ و در روایات متفاوت، درباره سیزدهمین روز فروردین صحبت‌­هایی شده است.

به اعتقاد برخی از صاحب­‌نظران، ایرانیان در شروع سال­‌نو دوازده روز ابتدایی (به یاد دوازده ماه سال) را به شادی و خوشی و دور از دغدغه­‌های انسانی می­‌گذراندند و در روز ۱۳ بدر به طبیعت می­‌رفتند و به طور رسمی پایان نوروز را اعلام می­‌کردند.

آیا ۱۳ نحس است؟

بسیاری از فرهنگ‌­ها سیزده را عددی نحس و بد یمن می‌­دانند و این اعتقاد چنان در باور برخی افراد ریشه دوانده است که در دنیا اختلال روانی­ای به نام سیزده هراسی وجود دارد! البته که عقل سلیم چنین چیزی را پذیرا نیست و برخلاف گذشتگان که بسیار محدود بودند؛ ما در دنیایی از اطلاعات غرق شده­‌ایم و خوب می­‌دانیم که هیچ عدد، روز و یا رنگی به خودی خود نمی­‌تواند بد یمن باشد.

معنی ۱۳ بدر کردن چیست؟

به ‌هرحال برخی معتقدند که سنت روز ۱۳ بدر برای در کردن نحسی روز سیزدهم است و عبارت درکردن یعنی اینکه از بلای سیزده در امان باشیم و اتفاقات بد را از زندگی بدر کنیم. البته این اعتقاد چندان پایه و اساسی ندارد. زیرا اگر چنین بود و نیاکانمان به این خرافه باور داشتند، چرا سیزدهم هرماه را به­‌در نمی‌­کردند؟

همانطور که پیشینه‌ی جشن نوروز را از زمان جمشید می‌دانند درباره ی سیزده به در (سیزده بدر) هم روایت هست که :

«… جمشید، شاه پیشدادی، روز سیزده نوروز (سیزده بدر) را در صحرای سبز و خرم خیمه و خرگاه بر پا می کند و بارعام می دهد و چندین سال متوالی این کار را انجام می دهد که در نتیجه این مراسم در ایران زمین به صورت سنت و آیین درمی آید و ایرانیان از آن پس سیزده بدر را بیرون از خانه در کنار چشمه سارها و دامن طبیعت برگزار می کنند …»

اما برای بررسی دیرینگی جشن سیزده بدر از روی منابع مکتوب، تمامی منابع مربوط به دوران قاجار می باشند و گزارش به برگزاری سیزده بدر در فروردین یا صفر داده اند، از همین رو برخی پژوهشگران پنداشته اند که جشن سیزده بدر بیش از یکی دو سده دیرینگی ندارد اما با دقت بیشتر در می یابیم که شواهدی برای دیرینگی جشن سیزده بدر وجود دارد.

همانطور که پیش از این گفته آمد، تنوع و گوناگونی شیوه های برگزاری یک آیین، و دامنه ی گسترش فراخ تر یک باور در میان مردمان، بر پایه ی قواعد مردم شناسی و فرهنگ عامه، نشان دهنده ی دیرینگی زیاد آن است.

همچنین مراسم مشابه ای که به موجب کتیبه های سومری و بابلی از آن آگاهی داریم، آیین های سال نو در سومر با نام «زگموگ» و در بابل با نام «آکیتو» دوازده روز به درازا می کشیده و در روز سیزدهم جشنی در آغوش طبیعت برگزار می شده. بدین ترتیب تصور می شود که سیزده بدر دارای سابقه ای دست کم چهار هزار ساله است.

شیوه های برگزاری و مراسم سیزده بدر

همانگونه که اشاره شد شیوه‌های برگزاری سیزده بدر و همچنین مراسم و آداب سیزده بدر بسیار متفاوت و گسترده می‌باشد که در اینجا به تفصیل نمی‌توان به آنها پرداخت، اما همانطور که می‌دانیم سیزدهم فروردین تیشتر روز می‌باشد و آغاز نیمسال دوم زراعی، و مردمان ایرانی برای نیایش و گرامیداشت تیشتر، ایزد باران آور و نوید بخش سال نیک به کشتزارها و مزارع خود می‌رفتند و در زمین تازه روییده و سرسبز و آکنده از انبوه گل و گیاهان صحرایی به شادی و ترانه سرایی و پایکوبی می‌پرداختند و از گردآوری سبزه های صحرایی و پختن آش و خوراکی های ویژه غافل نمی‌شدند.

بخشی دیگر از آیین‌های سیزده بدر را هم باورهایی تشکیل می‌دهند که به نوعی با تقدیر و سر نوشت در پیوند است. برای نمونه فال گوش ایستادن، فال گیری (به ویژه فال کوزه)، گره زدن سبزی و گشودن آن، بخت گشایی (که درسمرقند و بخارا رایج است) و نمونه‌های پرشمار دیگر …از مراسم های روز سیزده بدر هستند.

از آئین‌های دیگر سیزده بدر که مانند مراسم چهارشنبه سوری و نوروز، پر شمار، زیبا و دوست داشتنی است، بازی‌های گروهی، ترانه‌ها و رقص‌های دسته‌جمعی، گردآوری گیاهان صحرایی، خوراک پزی‌های عمومی، بادبادک پرانی، سوارکاری، نمایش‌های شاد، هماوردجویی جوانان، آب پاشی و آب بازی بخشی از این آیین‌هاست که ریشه در باورها و فرهنگ اساطیری دارند. از جمله شادی کردن و خندیدن به معنی فروریختن اندیشه‌های پلید و تیره، روبوسی نماد آشتی، به آب سپردن سبزه‌ی سفره‌ی نوروزی نشانه‌ی هدیه دادن به ایزد آب «آناهیتا» و گره زدن علف برای شاهد قرار دادن مادر طبیعت در پیوند میان زن و مرد، ایجاد مسابقه‌های اسب دوانی که یادآور کشمکش ایزد باران و دیو خشک سالی است.

علف گره زدن یکی از مراسم سیزده بدر

افسانه ی آفرینش در ایران باستان و موضوع نخستین بشر و نخستین شاه و دانستن روایاتی درباره ی «کیومرث» دارای اهمیت زیادی است، در «اوستا» چندین بار از کیومرث سخن به میان آمده و او را نخستین پادشاه و نیز نخستین بشر نامیده است.

گفته های «حمزه ی اصفهانی» در کتاب «سِنی ملوک الارض و الانبیاء» صفحه های ۲۳ تا ۲۹ و گفته های «مسعودی» در کتاب «مروج الذهب» جلد دوم صفحه های ۱۱۰ و ۱۱۱ و «بیرونی» در کتاب «آثار الباقیه» بر پایه ی همان آگاهی است که در منبع پهلوی وجود دارد که :

«مَشیه» و «مَشیانه» که دختر و پسر دو قلوی کیومرث بودند، روز سیزدهم فروردین برای نخستین بار در جهان با هم ازدواج کردند. در آن زمان چون عقد و نکاحی شناخته نشده بود! آن دو به وسیله ی گره زدن دو شاخه ی «موُرد»، پایه ی ازدواج خود را بنا نهادند و چون ایرانیان باستان از این راز به خوبی آگاهی داشتند، آن مراسم را به ویژه دختران و پسران دم بخت روز سیزده بدر انجام می دادند، امروزه نیز دختران و پسران برای بستن پیمان زناشویی، نیت می کنند و علف گره می زنند. این رسم (علف گره زدن در روز سیزده بدر) از زمان «کیانیان» تقریبا فراموش شد و در زمان «هخامنشیان» دوباره آغاز شد و تا امروز باقی مانده است.

در کتاب «مُجمل التواریخ» چنین آمده است :

«… اول مردی که به زمین ظاهر شد، پارسیان آن را «گل شاه» نامیدند، زیرا که پادشاهی او الا بر گل نبود، پس پسر و دختری از او ماند که مشیه و مشیانه نام گرفتند و روز سیزده نوروز با هم ازدواج کردند و در مدت پنجاه سال هیجده فرزند بوجود آوردند و چون مُردند، جهان نود و چهار سال بی پادشاه بماند.»

همانگونه که شباهتی بین چارشنبه سوری و نوروز امروزی متداول در تهران و شهرهای بزرگ، با شیوه های اصیل و کهن آن وجود ندارد، سیزده بدر امروزی نیز تنها نامی از یک جشن کهن را برخود داشته و هیچ شباهتی به آیین کهن و یادگار نیاکان ما ندارد. نحوه ی اجرای جشن سیزده بدر، مانند بسیاری از دیگر آیین های ایرانی، عمیقا از شیوه ی اصیل و باستانی خود دور شده است و به شکل فعلی آن، دارای سابقه ی تاریخی در ایران نیست.

اگر در گذشته مادران و پدران ما، سبزه های نوروزی خود را در این روز به صحرا می برده و برای احترام به زمین و گیاه، آن را در آغوش زمین می کاشته اند، امروزه ما آن را به سوی یکدیگر پرتاب می کنیم و تکه تکه اش می کنیم.

سیزده بدرِ پیشینیان ما، روزی برای ستایش و دعا برای طلب باران فراوان در سال پیش رو، برای گرامیداشت و پاکیزگی طبیعت و مظاهر آن، و زیست بوم مقدس آنان بوده است. در حالیکه امروزه روز ویرانی و تباهی طبیعت است!

فلسفه سیزده بدر؛

ایرانیان باستان اعتقاد داشتند که عدد ۱۳ نحس می باشد، در واقع فلسفه عدد ۱۳ بر می‌گردد به طرز قرار گیری ستاره‌ها و منظومه خورشیدی؛ جمعی از دانشمندان بر این باورند که اجسام خیلی بزرگ (مانند ماه، یا حتی کوه) نوعی فرکانس از خود منتشر می‌کنند که بر بازده و عملکرد مغز جانوران خصوصا انسان مستقیما تاثیر (خوب یا بد) دارد. این مسئله پایه و اساس خیلی از عقاید را ثابت می کند. (در باره این موضوع مطالب بسیار زیادی وجود دارد که به دلیل مختصر گویی از آوردن آنها در این متن خود داری نمودم).

ایرانیان باستان این روز ( ۱۳ فروردین) را در طبیعت به جشن شادی می‌پرداختند تا بدین وسیله خود را از نحسی آن حفظ کنند.

در ضمن این روز متعلق به خدای باران می باشد و در مراسم ۱۳ به در دعا برای بیشتر شدن و به موقع بودن باران در سال جدید وجود داشته که با گذشت زمان این رسم از میان رفته.