به گزارش مفدا بم، آرتروز یکی از بیماری های شایع است که ابتلا به آن دلایل مختلفی دارد. برخلاف تصور عام، شیوع بیماری آرتروز تنها در افراد مسن نیست و این روزها جوانان نیز با انواع آرتروز دست پنجه نرم می کنند. به همین دلیل بیشتر تمرکز بهداشت جهانی بر روی پیشگیری از آرتروز در جوانان است و سعی بر آشنایی افراد با نشانه های آرتروز است. در اینجا به بررسی راه های جلوگیری از آرتروز و نشانه های آرتروز می پردازیم. اما پبش از هر چیز باید بدانیم آرتروز چیست؟

آرتروز(استئوآرتریت) چیست؟

استئوآرتریت شایعترین بیماری مفصلی است و به عنوان اصلی ترین علت ناتوانی در سنین کهنسالی شناخته می شود. آرتروز یا ساییدگی مفصل، بیماری پیش رونده‌ای است که زمینه ساز آن، تخریب و فرسایش غضروف مفصلی است. غضروف بافتی لغزنده است که انتهای استخوان‌ها را در یک مفصل می‌پوشاند؛ و به دلیل ماهیت لغزندگی، موجب می‌شود استخوان‌ها بر روی هم حرکتی آسان داشته باشند. رفته رفته در اثر پیشرفت تحلیل غضروف مفصلی، مفصل و استخوان‌های مربوطه نیز درگیر می‌شوند و التهاب بافت‌های اطراف را ایجاد می‌کنند. غضروف بافتی است بدون عروق خونی، و فاقد عصب. به دلیل عدم خونرسانی، ترمیم خود به خودی غضروف امکان پذیر نیست و به دلیل فقدان عصب در صورت آسیب، دردی احساس نخواهد شد؛ به همین دلایل، روند تخریب غضروف سریع و بی علامت خواهد بود.این بیماری بسیار شایع است و در اغلب افراد بالای ۶۵ سال دیده می‌شود. این عارضه ممکن است هر یک از مفاصل بدن را درگیر سازد ولی شایع‌ترین مفاصل درگیر آرتروز، مفصل ران، ستون فقرات، دست و زانو هستند که البته به جرأت می‌توان گفت: متداول ترین و ناتوان کننده ترین آرتروز، آرتروز زانو است.

آرتروز زانو

گاهی علت زانو درد مربوط به آرتروز می باشد. مفصل زانو از سه استخوان اصلی به نامهای استخوان ران، درشت نی (ساق پا) و کاسه زانو (استخوان کشکک) تشکیل شده است. انتهای این استخوان ها با لایه های ضخیم غضروف پوشانده شده است. غضروف یک لایه ضخیم، و شبیه اسفنج است که مفصل را پوشانده و فضای بین استخوان ها را نرم و صیقلی می کند و به این ترتیب امکان حرکت نرم و بدون درد آن را فراهم می نماید. علاوه بر این غضروف عملکرد موثر در راستای جذب شوک و ضربه های احتمالی وارد شده به مفصل دارد و در نتیجه این اطمینان را فراهم می کند که فشارهای احتمالی وارد شده به استخوان ها در طول فعالیت های روز بطور یکنواخت در تمام مفصل پخش شود.

درد آرتروز در زانوها زمانی ایجاد می شود که غضروف نازک شده و دچار فرسایش شود و به این ترتیب استخوان دچار برآمدگی می شود که در اصطلاح به این برآمدگی خار استخوان می گویند. این مشکل باعث می شود، هنگام تماس استخوان ها با یکدیگر درد زانو، التهاب و خشکی زانو ایجاد شود.

شدت بیماری آرتروز در افراد مختلف متفاوت است، گاهی شدت بیماری ملایم است و علائم ساییدگی زانو خفیف بوده یا هیچ علامتی همراه نیست؛ اما در موارد پیشرفته‌ی آرتروز زانو، غضروف تا حدی فرسایش می‌یابد که استخوان‌ها روی یکدیگر ساییده می‌شوند و در نتیجه استخوان‌ها آسیب می‌بینند و بیمار متحمل درد شدید به علت آرتروز زانو می‌شود. اگرچه استئوآرتریت گونه‌ی غیرالتهابی آرتروز به شمار می‌رود، با این وجود با اندکی التهاب همراه است. البته شدت آن قابل مقایسه با التهاب ناشی از گونه‌های التهابی آرتروزهایی مانند آرتریت روماتوئید نیست. چون آرتروز زانو عموماً بین افراد مسن و میانسال‌ شایع است و به مرور زمان تشدید می‌شود، به عنوان یک بیماری “فرسایشی” در نظر گرفته می‌شد.

علائم

علائم آرتروز زانو از فردی به فرد دیگر و حتی در روزهای مختلف بسیار متفاوت می باشد. در این حالت بعضی روزها ممکن است فرد هیچ دردی نداشته باشد، اما احتمال احساس درد بسیار زیاد برای فرد در روزهای دیگر وجود دارد. صدای تق تق زانو، شکستگی وترق و تروق که گاهاَ با خم کردن زانو شنیده می‌شود، الزاماَ به معنای این نیست که شما دچار آرتروز هستید. با این وجود، این صداها در افرادی که دچار مشکل زانو هستند، بیشتر بروز می کند.

علایم آرتروز زانو به شرح زیر است:

درد: رایج ترین دلیل ناراحتی افراد مبتلا به عوارض آرتروز زانو ، درد است و معمولاً زمانی احساس می شود که فرد بخواهد زانوی خود را خم کرده یا به آن فشار وارد کند. در این حالت اغلب هنگام تماس دست با زانو درد احساس می شود. اما سطح درد افراد مبتلا به آرتروز تغییر می کند.

خشکی مفصل: یکی دیگر از رایج ترین علائم آرتروز زانو سفتی و خشک شدن زانو است که می تواند امکان خم کردن و تحمل فشار توسط زانو را محدود نماید. خشک شدن زانو و سفتی آن در زمان بیدار شدن از خواب یا پس از عدم تحرک طولانی یکی از ویژگی های معمول آرتروز است. این خشکی معمولاً پس از چند دقیقه حرکت دادن زانو کاهش پیدا می کند.

ورم: ورم زانو می تواند با توجه به شرایط فرد کم یا زیاد باشد و باعث ایجاد درد و محدود شدن حرکت زانو شود.

ضعف و عدم تعادل: گاهی اوقات آرتروز زانو می تواند باعث ضعف و عدم تعادل در اطراف ناحیه زانو شود و زانو ممکن است چندین بار در روز قفل کند.

علائم نوسانی: معمولاً علائم آرتروز زانو مشاهده شده توسط فرد در روزهای مختلف با یکدیگر تفاوت زیادی دارد. بعضی روزها فرد احساس سلامتی می کند، در حالی که بعضی روزها درد مفصل زانو بسیار شدید است . علائم آرتروز زانو معمولاً با آلودگی هوا، فشار به زانو، تشویش یا خستگی و نیز در زمان کسالت و بیماری تشدید می شود.

عوامل زمینه ساز آرتروز زانو

عواملی که موجب ایجاد و سرعت پیشرفت آرتروز زانو خواهند شد، عبارتند از:

· عادات غلطی مانند دوزانو و چهار زانو نشستن، توالت ایرانی و بالا و پایین رفتن مکرر از پله (بخصوص پله‌های با شیب تند)

· شرایط شغلی نامناسب که فشار مضاعف و بدون استراحت به مفصل زانو وارد می‌کند

· ابتلا به بیماری‌های مفصلی مانند آرتریت روماتوئید و بیماری عفونی در مفصل و…

· ضربه و فشار ناگهانی به مفصل زانو مانند فشار ناشی از تصادف

· دفورمیتی‌های مفصل زانو (پای ضربدری و پای پرانتزی)

· بیماری نرمی غضروف زیر کشکک (کندرومالاسی)

· پارگی رباط‌ها، منیسک‌ها و کپسول مفصلی زانو

· در رفتگی‌ها و شکستگی‌های درون مفصلی

· منیسک دیسکی شکل و کیست منیسک

· حرکت مفصل زانو به سمت عقب

· بی‌ثباتی زانو به علت شلی رباط‌ها

· بیماری استئوکندریت دیسکان

· اضافه وزن

· عوامل ژنتیکی

راه های پیشگیری از آرتروز

 هیدروژل تزریقی

اکنون دانشمندان یک ژل تزریقی ابداع کرده‌اند که می‌تواند از بروز آرتروز جلوگیری کند و از طریق انتقال مداوم داروها در مفاصل آسیب‌دیده، از التهاب جلوگیری کند. در قلب این محلول، ترکیبی متشکل از پلی‌پپتیدها، پروتئین‌ها و یک فاکتور رشد ضد التهابی به نام "Atsttrin" قرار دارد که به یک ژل پلیمری تزریقی تبدیل شده است. این ترکیبات در دمای بدن، یک شبکه متخلخل را تشکیل می‌دهند که محیط بیومکانیکی بهینه‌ای را برای رهاسازی طولانی مدت فاکتورهای رشد ضدالتهابی فراهم می‌کند و در عین حال باعث بازسازی بافت می‌شود. نکته مهم این است که این ژل به جای مواد مصنوعی، مبتنی بر پروتئین ساخته شده است و بنابراین باید به خوبی در بدن پذیرفته و تحمل شود و در عرض چند هفته تجزیه شود.

 قرار دادن وزن در محدوده‌ی مناسب

چاقی و اضافه وزن فشار زیادی به مفاصل وارد می‌کند و می‌تواند به‌راحتی غضروف نرم انتهای استخوان‌ها را از بین ببرد. تخمین زده می‌شود که هنگام راه رفتن نیرویی معادل ۳ تا ۶ برابر وزن بدن به زانوها وارد می‌شود. اگر ۴٫۵ کیلو اضافه وزن داشته باشید، در حین راه رفتن نیروی واردشده به زانوهای شما حدود ۱۳٫۵ تا ۲۷ کیلو افزایش می‌یابد. نیروی واردشده به استخوان لگن حداکثر سه برابر وزن بدن است.

کاهش وزن فشار واردشده روی مفاصل بدن را کم می‌کند. اگر فقط به اندازه‌ی ۴٫۵ کیلو وزن خود را کاهش دهید، فشار واردشده به زانوهای شما حدود ۱۸ کیلو کمتر می‌شود.

 کنترل قند خون

افزایش قند خون که در مبتلایان به دیابت اتفاق می‌افتد، می‌تواند مولکول‌هایی تشکیل دهد که غضروف را سفت و ضعیف می‌کنند. این تغییرات باعث می‌شوند که وقتی غضروف تحت فشار قرار می‌گیرد، راحت‌تر تجزیه شود. علاوه بر این، دیابت به دلیل افزایش التهاب در سراسر بدن می‌تواند به غضروف آسیب برساند.

 ورزش منظم

ورزش با حفظ وزن در محدوده‌ی مناسب و کاهش احتمال ابتلا به دیابت به پیشگیری از آرتروز کمک می‌کند. علاوه بر این، فعالیت بدنی باعث آزاد شدن مایع سینوویال (Synovial fluid) در مفاصل می‌شود که وظیفه‌ی آن تغذیه‌ی غضروف و کاهش اصطکاک بین مفاصل است. برای اینکه مفاصل سالمی داشته باشید، توصیه می‌شود که حداقل پنج روز در هفته ۳۰ دقیقه ورزش نسبتا شدید انجام دهید.

 انجام تمرینات قدرتی

ورزش‌های قدرتی مانند حرکت شنا، بارفیکس و وزنه زدن عضلات بدن را تقویت می‌کنند. درنتیجه، عضلات می‌توانند بهتر از گذشته از مفاصل حمایت کنند و روند تجزیه‌ی غضروف را متوقف کنند یا سرعت آن را کاهش دهند. داشتن عضلات قوی از وارد آمدن آسیب ناگهانی به مفاصل آسیب‌پذیر بدن جلوگیری می‌کند و از این طریق احتمال ابتلا به آرتروز را کاهش می‌دهد. ایجاد و حفظ عضله در اطراف مفاصلی که وزن بدن را تحمل می‌کنند، مانند زانوها، لگن و مچ پا، بسیار مهم است.

 خوردن ماهی

ماهی‌های چرب مانند ماهی سالمون و ماهی تن سرشار از اسیدهای چرب امگا ۳ هستند. امگا ۳ نوعی چربی سالم است که با کاهش التهاب به حفظ سلامت مفاصل و پیشگیری از آرتروز کمک می‌کند.

 محافظت از مفاصل

محافظت از مفاصل عامل مهمی در پیشگیری از آرتروز به شمار می‌رود. شما می‌توانید با رعایت چند توصیه‌ی ساده شامل حفظ پوسچر بدن در وضعیت مناسب، انجام فعالیت‌های مختلف به روش صحیح و توجه به سیگنال‌های بدن (مثل درد) به حفظ سلامت مفاصل خود کمک کنید.

 جلوگیری از  وارد آمدن فشار و استرس مکرر به مفاصل

انجام یک فعالیت یا حرکت به‌صورت تکراری و بدون وقفه، مانند حرکت دادن راکت تنیس، یکی از علل شایع آرتروز است که می‌تواند به‌آرامی غضروف‌ها را از بین ببرد. کسانی که شغل آن‌ها به فعالیت‌های تکراری مثل بلند کردن مکرر اجسام سنگین یا بالا رفتن از پله نیاز دارد (مانند افرادی که در مشاغل مرتبط با کشاورزی، آتش‌نشانی، جنگلداری و معدن کار می‌کنند)، بیش از دیگران به آرتروز مبتلا می‌شوند.

به منظور پیشگیری از آرتروز سعی کنید راه‌حل‌ مناسبی برای کاهش فعالیت‌های تکراری در محل کار خود بیابید. در صورت امکان، بعد از مدتی کار کردن دست از فعالیت بکشید تا به بدن خود فرصت استراحت و بهبودی بدهید و روی نواحی دردناک یخ قرار دهید تا التهاب کاهش یابد. فیزیوتراپیست می‌تواند برای جلوگیری از آسیب‌هایی که ممکن است به آرتروز منجر شوند، به شما تمرینات و حرکات مناسب را آموزش دهد.

 پوشیدن کفش مناسب

زنان دو سوم افراد مبتلا به آرتروز زانو را تشکیل می‌دهند. چون از کفش پاشنه بلند استفاده می‌کنند که فشار زیادی به جلو و پشت زانو وارد می‌کند. به نظر می‌رسد که کفش‌های سبک و انعطاف‌پذیر و با پاشنه‌ی کوتاه بهترین گزینه برای پیشگیری از آرتروز باشند.

توصیه‌هایی برای مبتلایان به آرتروز زانو

· از انجام دادن حرکات شدید، ناگهانی و غیر معمول زانو خودداری کنید.

· افراد مسن (به ویژه مبتلا به آرتروز زانو) باید از نشستن در وضعیت هایی که نیاز به خم کردن زانو دارد، نظیر چهار زانو و دو زانو نشستن، خودداری کنند. به این افراد توصیه می‌شود حتی الامکان روی زانو ننشینند، و برای نشستن از مبل یا صندلی راحتی استفاده کنند.

· افراد مبتلا به این درد، باید هنگام بلند شدن از صندلی، ابتدا دست‌های خود را روی دسته‌های صندلی قرار دهند، و خود را کمی به سمت جلو بکشند، بعد با فشار دست‌ها از روی صندلی بلند شوند.

· روزانه حداقل ۳۰ دقیقه پیاده روی کنند.

· حتی الامکان کمتر از پلکان بالا و پایین روند، اما در صورت نیاز به ویژه زمانی که درد زانو شدت پیدا کرده از پهلو، از پله‌ها پایین یا بالا بروند.

· استفاده از سطوح شیب‌دار به جای پلکان به همه افراد به ویژه مبتلایان به درد زانو توصیه می‌شود.

· در مواردی که آرتروز بسیار پیشرفت کرده است، بیماران مبتلا باید پشت میز، نماز بخوانند. به این ترتیب که هنگام سجده، روی صندلی بنشینند و پیشانی خود را روی میزی که مهر روی آن است قرار دهند.

· ممکن است تغییر ناگهانی نوع فعالیت‌های روزمره، به زانو آسیب برساند. لذا بهتر است، این تغییرات یکباره صورت نگیرد.

· همواره باید از کفشهای خوب و با اندازه مناسب استفاده کرد. از پوشیدن کفش ها، صندل‌ها و دمپایی‌هایی که کف لغزنده دارند، خودداری شود.

· از پوشیدن کفش‌های سفت و خشک اجتناب شود . این کفش‌ها، مانع انجام حرکات طبیعی مچ پا می‌شوند و زانوها را در معرض فشار ثانویه و شدید قرار می دهند.

گرچه برای آرتروز درمان قطعی وجود ندارد، اما می‌توان با رعایت چند توصیه‌ی به‌ظاهر ساده از بروز آن پیشگیری کرد یا سرعت پیشرفت آن را کاهش داد. برخورداری از سبک زندگی سالم، ورزش منظم، پیروی از رژیم غذایی مناسب، استراحت کافی و اجتناب از انجام حرکات تکراری، استفاده از کفش مناسب و محافظت از مفاصل از راهکارهای مؤثری هستند که به شما کمک می‌کنند زندگی سالم و رضایت‌بخشی داشته باشید.

محقق: شیما خسروی

انجمن علمی دانشکده پرستاری مامایی، دانشگاه علوم پزشکی بم

منابع

Webmd. Ways to Lower Your Chances of Osteoarthritis

Orped. What is osteoarthritis of the knee? Symptoms and treatment

Isna. Osteoarthritis prevention with a new injectable hydrogel

Biptc. Treatment of knee osteoarthritis