اگرچه خیام، شاعری‌اش را در پس علم و فضلش پنهان کرده و کمتر کسی از هم عصرانش به ذوق و قریحه این شاعر دانشمند پی برده بود اما امروز اشعار خیام بیش از پیش و به لطف تحقیقات وسیع اندیشمندان حوزه هنر، به ایران و جهان شناسانده شده و افرادی همچون صادق هدایت، محمدعلی فروغی و قاسم غنی در این زمینه تلاش‌ها کرده‌اند. در وصف رباعیات خیام همین بس که می توان در آن، اوج هنر و علم و ادب را یک جا به نظاره نشست.

در ادامه گذری کوتاه بر زندگی خیام داشته و آن جا که کلمات در ستایش این دانشمند ادیب کم می‌آورد چندین متن زیبا و ژرف از بزرگان جهان درباره خیام نیشابوری خواهیم نوشت. همراهی تان را سپاس …

خیام نیشابوری که او را حکیم جهان نیز نامیده اند در زمینه های مختلف ریاضیات، نجوم، دین و تاریخ تبحری خاص داشته و از آن چه از او دیده و شنیده شده در میان اندیشمندان و دانشمندان زمانه اش مشهورتر بوده تا میان ادیبان و شاعران هم عصرش و در طول عمر ۸۳ ساله اش به قدر عمری صدها ساله کسب دانسته ها و کشف نادانسته کرده است.

خیام دوران پرتنش تاریخ ایران را تجربه کرده و رخدادهایی همچون سقوط دولت آل بویه و قیام دولت سلجوقی را به چشم دیده است.

او دنباله روی هیچ شاعری نبوده و نکات فلسفی عظیم را به شیوه شیرین در رباعیاتش گنجانده است تا آن جا که صادق هدایت که از جمله خیام دوستان شهیر می باشد معتقد است حافظ شیرازی از تشبیهات خیام استفاده فراوان کرده است.

امروزه به واسطه ترجمه ادوارد فیتزجرالد از اشعار خیام، غرب نیز هم پای شرق با ادبیات خیام آشنا شده و ادیبانی همچون ارنست رنان و آندره ژید در آثار خود از او یاد کرده‌اند.

در بیان جایگاه علمی او همین بس که گروهی او را شاگرد حکیم ابن سینا دانسته اند اگرچه بر سر صحت و سقم آن اختلافات زیادی وجود دارد، نام خیام در برخی آثار برجسته همچون چهار مقاله نظامی عروضی و تاریخ الحکما ذکر شده و اندیشمندان معاصر از جمله صادق هدایت، بدیع‌الزمان فروزان فر و محمد علی فروغی در موردش تحقیقات بسیار کرده اند.

نظامی عروضی از خیام با عنوان حجه الحق نام برده که جا پای ابن سینا نهاده و تحقیقاتش به نتایج مشهوری همچون دسته بندی تقویم جلالیه، خطوط موازی، معادلات و نظریه نسبت ها انجامیده است و گفته شده در بسط دو جمله ای، کشفیات نیوتن را نیز پشت سر نهاده و مثلث خیام از دستاوردهای جبری این دانشمند فرهیخته می باشد.

از جمله آثار حکیم خیام نیشابوری می توان به میزان الحکمت، لوازم الامکنت، نوروزنامه، جبر و مقابله خیام، رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات اقلیدس، رسالهٔ مشکلات الحساب و بسیاری دیگر اشاره کرد.

آرامگاه عمر خیام (گشایش: ۲ آوریل ۱۹۶۳م/ ۱۲ فروردین ۱۳۴۲) جای‌دفنِ عمر خیام، گیراترین جای گردشگری نیشابور و نمونهٔ برجستهٔ معماری نوین ایرانی است که طراح آن هوشنگ سیحون بود و آن را در ۶ شهریور ۱۳۴۱ پایان داد. طرحش برگرفته از زندگی، زمانه و اندیشه‌های عمر خیام است که بر هر سه «ریاضی‌دان»، «اخترشناس» و «شاعر» بودنِ خیام استوار است و سازه‌های پیرامون آرامگاه، به پیشهٔ پدری خیام (خیمه‌دوزی) رویکرد دارد؛ ۲۲ متر بلندا دارد؛ پیکربندی‌اش بتنی با هستهٔ فلزی است؛ در باغی در حومهٔ شهر نیشابور جای دارد که آرامگاه و مسجد محمد محروق نیز در آن برپاست که به‌عنوان یک امام‌زادهنزد مسلمانان شیعه گرامی داشته می‌شود.

این آرامگاه در یک باغ کهن جای داردو مجموعه‌ای از کتابخانه، موزه و مهمانخانه را داراست. تندیسی از خیام در درآمد باغ نصب شده‌است. مساحت باغ خیام بیست هزار متر مربع و طول گوربنا ۱۸ متر است که پیراموش درختان کاج‌اند. این گوربنا، آمیزه‌ای هنر معماری مدرن و کهن ایرانی است که طراحش هوشنگ سیحون بود.

در کتیبه‌های لوزی و کاشی‌کاری شدهٔ آرامگاه، بیست رباعیاز خیام به خط تعلیق به‌خط مرتضی عبدالرسولی در ۱۳۳۹ ش نگاشته‌است. که تحت نظارت طراح و معمار بنا، مهندس سیحون انجام شده و نمونه‌ای منحصر به فرد از کاربرد خط تعلیق در کتیبه‌نگاری بناها به‌شمار می‌رود. خط تعلیق هر چند امروزه فراموش شده اما نخستین خط ایرانی است و در روزگار خیام در میان کاتبان کاربرد فراوانی داشت.

آرامگاه خیام در باغ امامزاده محروق نیشابور قرار داشت اولین کاری که باید انجام می‌دادم این بود که به گونه‌ای طراحی کنم که آرامگاه خیام و امامزاده محروق تداخل پیدا نکنند به همین منظور من برای باغ محوری عرضی تعریف کردم تا آرامگاه را که در گوشه شمال شرقی باغ قرار داشت از امامزاده جدا کنم. از طرفی دیگر در چهار مقاله عروضی گفتاری از خیام آمده مبنی‌بر اینکه ایشان گفته‌اند که: من آرزو دارم مزارم در جایی باشد که در بهاران برگ گل روی مزارم بریزد؛ بنابراین من مکانی در باغ را که اختلاف ارتفاع سه متری نسبت به درختان زردآلوی باغ داشت انتخاب کردم چون این مکان سه متر پائین‌تر قرار دارد فصل بهار شکوفه‌های زردآلو روی مزار می‌ریزد. خیام ریاضیدان، منجم و ادیب بود؛ سعی داشتم که این سه جنبه شخصیتی در مزارش تجلی پیدا کند من ده پایه برای آرامگاه در نظر گرفتم عدد ده اولین عدد دو رقمی است و پایه و اساس بسیاری از اعداد می‌باشد از هر پایه دو تیغه بر پایه مدل ریاضی خاصی به صورت مورب بالا می‌رود و با دیگر تیغه‌ها برخورد می‌کنند و از روبه‌رو بر روی پایه مقابلشان پائین می‌آید همه این تیغه‌های مورب در محور عمودی وسط برج همدیگر را قطع می‌کنند سطح پیچیده حاصله بر اثر یک فرمول ریاضی به وجود آمده که سنبله جنبه ریاضیان خیام است از طرف دیگر تقاطع تیغه‌ها در سقف آرامگاه یک ستاره به وجود می‌آورد که سمبول ستاره‌شناسی خیام محسوب می‌شود.

این بنا ۱۰ پایه دارد که ۱۰، اولین عدد دورقمی ریاضی و پایهٔ اصلی اعداد است. از هر پایه دو تیغه مورب به صورت مارپیچ به سمت بالا می‌رود تا یکدیگر را می‌بُرند و سقف بنا را بسازند و از سوی دیگر فرود آیند که این خود یکی از شکل‌های پیچیده ریاضی است. این شکل هندسی و عدد ۱۰ هر دو نماد دانش ریاضی خیام است.

برخورد تیغه‌ها با همدیگر، فضاهایی پر و خالی و به ویژه در بالا، ستاره‌هایی درهم را می‌سازند که از میانشان، آسمان آبی نیشابور پیدا است و کم‌کم نزدیکِ سرِ گنبد، ستاره‌ها کوچکتر می‌شوند و درآخر یک ستاره پنج‌پر آن‌ها را کامل می‌کند. این ستاره‌ها و نقش آسمان، اشاره به شخصیت نجومی خیام دارند.

برخورد تیغه‌ها همدیگر، ده لوزی بزرگ می‌سازند که با کاشی کاری‌هایی به خط نستعلیق شکسته و به روش خطاطان بزرگی مثل میرعماد، به شکل انتزاعی و مدرن از رباعیات خیام پر شده‌اند. رباعیات را جلال همایی برگزید و زیبانویسی‌ها به‌دست مرتضی عبدالرسولی انجام شد. در تاریخ معماری ایران این نخستین بناست که خط شکسته نستعلیق در آن به کار می‌رفت. از درون نیز همین لوزی‌ها پر از شعر با نقش گل و برگ و پیچک، با کاشی معرق تزیین شدند که همگی به شاعری خیام اشاره دارند.

دور تا دور برج در کنار چشمه سارها، یک دایره وسیع به مرکز خود برج ساخته شد. همه از سنگ گرانیت با اجزاء مثلثی شکل و تورفتگی‌ها و برون آمدگی‌هایی که تا اندازه‌ای شکل خیمه را تداعی می‌کنند و این اشاره به نام خیام است. چون پدرش خیمه دوز بود و نام او به همین مناسبت انتخاب شد… از طرف دیگر حوض‌ها را با کاشی فیروزه داریم که در مجموع قسمتی از ستاره را نشان می‌دهند، به تعداد هفت پر به مفهوم هفت فلک و هفت آسمان و هفت تپه که باز اشاره به افلاک و نجوم، دانش دیگر خیام است. روی هم رفته مجموعه در یک حال و هوای شاعرانه با درختان تنومند در اطرافش ساخته شد و همان‌طور که خواست خود خیام بوده کاملاً باز است و مزارش [در] بهاران گل افشان.

ابوالحسن بیهقی گفته است خیام مسلط بر تمام اجزای حکمت و ریاضیات و معقولات بود.

از نظر خاقانی شروانی هزار سال آسمان و دختران او باید برگردد تا از آسیاب دنیا یک دانه درشت بسان عمر خیام بیرون آید.

و زمخشری خیام را حکیم جهان و فیلسوف گیتی نامیده است.

ارنست رنان بیان کرده خیام نمونه برجسته آزاد اندیشی آریایی ها بوده است.

و آندره ژید گفته است: “از میان شاعران ایرانی حافظ و خیام را بیش از دیگران می‌پسندم و بیشترین الهام را از این دو گرفته‌ام و خودم به تاثیر رباعیات خیام و غزلیات حافظ بر مائده‌های زمینی آگاه هستم.”

اگرچه شنیده و خوانده اید اما:

اسرار ازل را نه تو دانی و نه من

وین حرف معما نه تو خوانی و نه من

هست از پس پرده گفت‌ و گوی من و تو

چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من