به گزارش مفدابهشتی به نقل از ایسنا- دکتر ایرج فاضل، رییس جامعه‌ی جراحان ایران که در طول دوره‌ی فعالیت خود در سمت‌هایی هم‌چون وزیر بهداری، وزیر فرهنگ و آموزش عالی، رییس فرهنگستان علوم پزشکی، رییس سازمان نظام پزشکی و چندین پست کلیدی دیگر در حیطه‌ی سلامت و پزشکی به خدمت‌رسانی پرداخته، با اشاره به نکاتی درمورد بایدها و نبایدهای پژوهش در حوزه‌ی سلامت و با تأکید بر این‌که پژوهش یک مقوله‌ی مهم و راهی به سوی آینده‌ی روشن در کشورهاست، اظهار کرد: «در حالی که جهت دادن اصولی به پژوهش یک اقدام بسیار مهم و ضروری‌ست، متأسفانه ساختارها در کشور ما به گونه‌ای‌ست که پژوهش هدفمند و با نتایج اثربخش انجام نمی‌شود؛ در حالی‌که اگر پژوهش هدف‌دار باشد، حاصل و اثرت مفیدی برای کشور خواهد داشت.»
این استاد پیشکسوت دانشگاه به بهانه‌ی هفته پژوهش در گفت‌وگو با ایسنا، یادآوری کرد: «پژوهش‌های عمیقی که در کشورهای پیشرفته انجام می‌شود، علاوه بر پیشرفت علمی و ممتاز شدن در دنیا، منافع اقتصادی بسیاری به ارمغان می‌آورد؛ برای نمونه، پژوهش به کشف و شناسایی روش‌های جدید درمانی، اختراع دستگاه یا ابزار مورد نیاز در حوزه‌های مختلف می‌انجامد و همین پژوهش‌ها پایه پژوهش‌های بعدی خواهند شد.»
فاضل یکی از مشکلات اساسی پژوهش را در کشور خلاصه شدن امر پژوهش در تولید مقاله دانست و بیان کرد: «مقاله در صورتی با ارزش است که حاصل علمی، اقتصادی و پیشرفت برای کشور داشته باشد؛ مقاله‌ی بی‌حاصل مانند گردویی‌ست که ظاهر خوش‌ترکیبی دارد؛ اما پس از باز کردن، مغز و حاصل خوبی در دل آن مشاهده نمی‌شود.»
وی با انتقاد از محدود کردن پژوهش به تولید مقاله، با بیان این‌که خود مقاله چیز بدی نیست، اظهار کرد: «مقاله‌ی بی‌حاصل مورد نقد است. درواقع پژوهش باید به یک نکته نامعلوم پاسخ داده، فرضیه‌ای را تایید یا رد کند یا ابزار و وسیله ی مورد نیازی را عرضه کند، به عبارتی به پیشرفت ملموس علمی بینجامد.»
هدف از انجام پژوهش باید مشخص باشد
این پزشک فوق تخصص جراحی عروق با تأکید بر این‌که هدف از انجام پژوهش باید مشخص باشد و این اهداف و نیازها به پژوهشگران عرضه شود، ضمن انتقاد از نحوه‌ی توزیع بودجه‌ریزی و اولویت‌بندی پژوهشی در کشور، تصریح کرد: «شیوه‌ی فعلیِ توزیع بودجه‌های پژوهشی و حمایت مادی از پژوهش‌های بدون حاصل و بی‌هدف نه‌تنها درست نیست و نفعی برای کشور ندارد، بلکه باید برای ترغیب محققان و پژوهشگران به انجام پژوهش‌های هدفمند گرنت و بودجه‌ی خاص پژوهشی در نظر گرفته شود.»
فاضل با تأکید بر این‌که پژوهشگران باید وقت خود را صرف تحقیقاتی کنند که نتایج آن به طور ملموس برای رفع نیاز کشور باشد، اظهار کرد: «برای تحقق این هدف باید مسایل و دغدغه‌های مختلف کشور برای تعیین اولویت‌های پژوهشی در نظر گرفته شود و پژوهش نیز برای حل این معضلات روشن و مشخص و با هدف نوآوری و کشف روش‌های نوین در حوزه‌ی سلامت انجام شود. به عبارت دیگر پژوهش‌های حوزه‌ی سلامت باید مسأله‌محور و برای حل مشکلات کشور باشد و در اصل اولویت‌های جامعه در قالب پژوهش دسته‌بندی و در قالب پژوهش اجرا شود.»
رییس اسبق سازمان نظام پزشکی کشور در ادامه به مباحث اخیر مطرح شده در حوزه طب سنتی اشاره کرد و گفت: «برای نمونه، طب سنتی یکی از مسایل مطرح روز است که می‌توان پروژه‌های تحقیقاتی بی‌شماری در این حیطه طراحی و برای حل مسایل دارویی و کمک درمانی اجرا کرد، البته لازم است این طرح‌ها و ادعاها ابتدا با انجام آزمایش و مطالعات بالینی ثابت شود؛ از طرفی می‌توان طرح‌های پژوهشی کشور را برای رفع نیاز کشور به ابزار و دستگاه‌های پزشکی معطوف کرد؛ درحالی که هنوز بسیاری از ابزار پیش پا افتاده جراحی از کشورهای دیگر وارد وارد می‌شود.»
رییس جامعه جراحان ایران با تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی اساسی برای هدایت و سوق دادن برنامه‌های پژوهشی به سمت نتایج مؤثر و ایجاد دستاوردهای مورد نیاز کشور، تصریح کرد: «لازم است برای پژوهش‌ها اولویت‌بندی در نظر گرفته شده و بر مبنای آن از پژوهش و پژوهشگر حمایت شود، نه این‌که هر کس به سلیقه‌ی خود و بدون توجه به نیاز جامعه عمل کند، هم‌چنین بودجه‌های تحقیقاتی صرف مسایلی شود که حاصل آن به نفع مملکت باشد.»
این استاد پیشکسوت دانشگاه در این باره توضیح داد: «برای نمونه، باید 10 مسأله و اولویت مهم از سیاست‌گذاران مطرح شده و اعلام شود که پژوهشگر در این حوزه‌ها طرح بیان و از این طریق گرنت و حمایت جذب کند؛ در حالی که هم اکنون این اولویت‌بندی‌ها وجود ندارد و پژوهشگر تنها در حیطه‌ی مورد علاقه خود کار می‌کند که در نهایت به تولید مقاله‌ای بدون حاصل می‌انجامد.«
موانع به کار نبردن نتایج پژوهش‌ها
دکتر فاضل درمورد علل به کار نبردن نتایج پژوهش در سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های مسؤولان، اظهار کرد: «یکی از علل اصلی این مسأله، نبود ارتباط مؤثر بین نیاز مسؤولان و جامعه با حوزه‌ی تحقیقات و پژوهش در کشور است؛ برای نمونه در همین موضوع روز یعنی بحران کرونا، تحقیقات و مقالات و پژوهش‌ها به منظور نیاز تصمیم‌گیران و اولویت فعلی جامعه انجام نمی‌شود و این دو با هم رابطه‌ی قبلی ندارند. بنابراین دوباره احساس می‌شود که اولویت‌بندی پژوهش هنوز در کشور ما دچار نقصان است و باید در این مسیر گام‌های جدی‌تری برداشته شود.»
برقراری موازنه بین هزینه و نتایج طرح‌های تحقیقاتی
رییس سابق فرهنگستان علوم پزشکی در ادامه با اشاره به چگونگی بودجه‌های پژوهشی در کشور و تأکید بر این‌که در تحقیقات باید موازنه سودمندی بین هزینه و نتایج طرح برقرار باشد، اظهار کرد: «سرمایه‌گذاری در پژوهش اگر هدایت شده و هدف از انجام پژوهش از قبل مشخص باشد، اثربخشی و سود بیش‌تری حاصل می‌شود.»
وی ادامه داد: «صرف هزینه و در اصل سرمایه‌گذاری برای اجرای پژوهش هدفمند به بازگشت سرمایه و کسب درآمد از نتایج تحقیقات می‌انجامد. به عبارت دیگر، خود پژوهش درآمدزاست. البته اگر به‌درستی تعریف شده و هدفمند باشد. بنابراین شاید یکی از دلایلی که بودجه‌ی پژوهشی کشور روز به روز به جای افزایش، کم‌تر می‌شود، این است که نتایج سودمندی از آن به دست نمی‌آید. برای همین، ترجیح داده می‌شود که بودجه‌ها در کارهای دیگر هزینه شود.»
برنامه‌ی مدونی برای هدایت پژوهش‌های پزشکی وجود ندارد
رییس جامعه جراحان ایران با اشاره بر این‌که متأسفانه برنامه‌ی مدونی برای هدایت پژوهش‌های پزشکی وجود ندارد، گفت: «هر طرحی را نباید به اسم پژوهش بپذیریم؛ بلکه در زمان تقسیم و توزیع بودجه، باید موضوعات پژوهش از قبل ارزیابی شود. در نهایت پروژه‌هایی تصویب و حمایت گردد که نتایج سودمندی برای کشور به همراه داشته باشند.»
این پژوهشگر با بیان این‌که فلسفه‌ی پژوهش یافتن نادانسته‌ای‌ست که سودمند بوده و در نهایت می‌تواند به ایجاد درآمد بینجامد، اظهار کرد: «سودآور بودن پژوهش می‌تواند به افزایش بودجه پژوهشی در سال‌های بعد کمک کند؛ زیرا با اثربخشی و رفع معضلات و نیازها و پاسخ به سؤالات و دغدغه های موجود، درآمد را افزایش می‌دهد؛ بنابراین پژوهش برای صرف خود پژوهش نیست؛ بلکه برای نتایج سودمند حاصل از آن است.»
دکتر فاضل با پیشنهاد فرایند صحیح اجرای پژوهش در کشور، بیان کرد: «وزارت بهداشت یا هر وزارت‌خانه‌ی متولی دیگری در زمینه‌ی پژوهش باید موضوعات پژوهشی، سؤالات و نتایج مورد نیاز آن را مشخص کند، سپس پژوهشگران علاقه‌مند و متخصص در آن حیطه شروع به کار کنند، و در صورت کسب نتیجه‌ی بودجه‌ی مشخص آن را دریافت نمایند.»
رییس جامعه جراحان ایران در بخشی دیگر از این گفت‌وگو؛ تقویت رابطه‌ی صنعت و دانشگاه را در اثربخشی و سودمندی تحقیقات دانشگاهی مؤثر دانست و ادامه داد: «همه‌ی ابعاد اجتماعی، اقتصادی و صنعتی کشور دچار مشکلاتی‌ست که باید از دیدگاه علمی حل شود؛ از طرفی جای علم و عالم نیز در دانشگاه است. بنابراین باید از نیروهای زبده و توانمند دانشگاهی برای کار بر روی مسایل و نیازهای کشور استفاده شود که این مهم تنها از معبر تقویت پیوند میان صنعت و دانشگاه شدنی‌ست.»
نبود ارتباط بین سازمانی مانع انجام پژوهش‌های اثربخش
وی با شاره به موانع ایجاد این ارتباط منسجم بین عرصه عمل با دانشگاه، بیان کرد: «متأسفانه هماهنگی و سیستم ارتباطی در کشور بسیار ضعیف است. به گونه‌ای که حتی ارتباط در وزارت‌خانه‌های مختلف اما مرتبط مانند آموزش و پرورش و آموزش عالی بسیار ضعیف و فقیر است؛ در حالی که، عمل‌کرد این دو وزارت‌خانه به‌شدت بر روی هم اثرگذار است.»
وی ضمن تأکید مجدد بر ضرورت برقراری ارتباط منسجم بین وزارت‌خانه‌های آموزش و پرورش و آموزش عالی، به بیان تجربه‌ای در این مورد پرداخت و گفت: «باورکردنی نیست که یک وزارت‌خانه مسؤولیت آموزش و پرورش کودکان تا 18سالگی را برعهده دارد و پس از آن آموزش اینان به وزارت‌خانه‌ی دیگری یعنی آموزش عالی واگذار می‌شود؛ اما این دو وزارت‌خانه ارتباط و هماهنگی منسجمی باهم ندارند؛ به یاد دارم زمانی که مسؤولیت وزارت آموزش عالی کشور را برعهده داشتم، تا آن زمان این دو وزارت‌خانه یعنی آموزش عالی و آموزش و پرورش حتی یک جلسه هم باهم نداشتند و هر کدام کار خود را انجام می‌داد؛ حدود سال 64 بود که در آن سال‌ها جلسات شورای معاونان بین این دو وزارت‌خانه را برگزار کردم که نتایج بسیار خوبی به دنبال داشت؛ اما متأسفانه پس از پایان دوره مسؤولیت من این نشست‌ها به فراموشی سپرده شد.»
ماجرای جدایی آموزش پزشکی از وزارت علوم
فاضل در ادامه درمورد اثرگذاری جدایی آموزش پزشکی از وزارت علوم در گسستگی و نبود ارتباط بین رشته‌های پزشکی و صنعتی، هم‌چنین جدایی علم از صنعت، توضیح داد: «زمانی که طرح تفکیک آموزش پزشکی از وزارت علوم یا همان وزارت فرهنگ آن زمان رخ داد، وزیر فرهنگ بودم و کشور به‌شدت به تربیت نیروی انسانی پزشک نیازمند بود. پس پیشنهاد شد که وزارت بهداری تعدادی از بیمارستان‌های خود را برای تربیت دانشجوی پزشکی در اختیار آموزش عالی قرار دهد؛ اما متأسفانه این پیشنهاد رد شد و به جای آن درکل طرح انتقال دانشگاه‌های علوم پزشکی به وزارت بهداری آن زمان تصویب گردید.»
تداوم طرح تفکیک دانشگاه‌های علوم پزشکی از وزارت علوم به سود کشور نیست
وی ادامه داد: «شاید این طرح آن زمان پاسخ‌گو بود و توانست کمبود پزشک را در کشور را تا حدودی جبران کند؛ اما به‌طور قطع تداوم این طرح صحیح و سودبخش نیست. هم‌اکنون وزارت بهداشت یا همان بهداری سابق آن قدر درگیر مسؤولیت تأمین سلامت و درمان جامعه است، که متأسفانه آموزش در اولویت‌های بعدی قرار گرفته. این مسأله به آموزش پزشکی ضربه‌ی بزرگی وارد می‌کند.»
این پزشک و جراح عروق که پیش از این مسؤولیت وزارت بهداشت را نیز بر عهده داشته است، با انتقاد از این‌که ارتباطات بین رشته‌ای در کشور ما به کلی از بین رفته است، ابراز کرد: «در گذشته و پیش از تفکیک آموزش پزشکی از وزارت علوم، ارتباطات خوب و منسجمی بین دانشکده‌های پزشکی با دانشکده‌های حقوق و فنی برقرار بود؛ اما امروز این ارتباط فعال به‌کلی از بین رفته است.»
دکتر فاضل درمورد پیشنهاد ادغام آموزش پزشکی با وزارت علوم نیز توضیح داد: «از آن‌جا که امروز نیاز اولیه یعنی ضرورت نیروی انسانی با تربیت پزشک متخصص به میزان مورد نیاز کشور تأمین شده است، شاید برگشتن به همان سیستم قبلی یعنی ایجاد دانشگاه‌های جامع و ادغام آموزش عالی پزشکی و غیر پزشکی به سود کشور باشد و به عبارتی ادامه‌ی روند فعلی دیگر دلیلی ندارد.»
دکتر فاضل با اشاره به اثرگذاری تداوم روند فعلی در افت کیفیت آموزش پزشکی، یادآوری کرد: «البته این مسأله پیچیده‌تر از این حرف‌هاست؛ چراکه اکنون نقص‌های موجود در سیستم آموزش پزشکی در باقی رشته‌ها نیز وجود دارد. یعنی مشکلات عام فارغ از این نوع ارتباطات دیده می‌شود. با وجود این، گویا آموزش عالی یکپارچه می‌تواند به تقویت هماهنگی و ارتباط نزدیک‌تر بین رشته‌ها کمک کند.»
وی در بخش پایانی صحبت های خود خطاب به دانشجویان رشته‌های علوم پزشکی، با بیان این‌که «باور قلبی من این است که ما بهترین و مستعدترین جوانان را در این کشور داریم» بیان کرد: «توصیه‌ی من به جوانان جویای علم این است که حتی اگر برای تحصیل از کشور خارج می‌شوند، اما برای کار و خدمت‌رسانی به کشور خود بازگردند؛ چرا که انسان عزتی که در مملکت خودش دارد در هیچ کجای جهان پیدا نمی‌کند و افتخار خدمت به هم‌وطنان را نمی‌توان با هیچ چیز دیگری عوض کرد.»
دکتر فاضل با تأکید بر این‌که پزشکی یکی از شریف‌ترین مشاغل دنیاست، گفت: «قضاوت هم شغل بسیار شریف و محترم و قدرتمندی‌ست؛ اما یک قاضی در جایی باید حکم کسی را امضا کند؛ درحالی که در پزشکی حکم زندگی را امضا می‌کنیم و این افتخار بزرگی‌ست؛ هدف غایی در شغل پزشکی نجات دادن جان انسان‌ها و حفظ سلامت است. پس توصیه‌ی من این است که جوانان برای کسب درآمد و ثروتمند شدن پزشکی را انتخاب نکنند؛ چراکه رشته‌های دیگر و راه‌های بی‌شمار دیگری برای ثروتمند شدن وجود دارد.»
وی با بیان این‌که برای پزشک شدن باید دریا دل بود، گفت: «اخلاق پایه و اصول پزشکی‌ست. زیرا پزشک با جان و اسرار مردم سروکاردارد. فعالیت در حرفه‌ی پزشکی گذشت می‌خواهد، و هرگز نباید برای ثروت‌اندوزی رشته‌ی پزشکی را انتخاب کرد؛ بلکه برای کسب موفقیت در این حرفه باید دریا دل بود و با گذشت و سعه‌ی صدر و مهربانی و صمیمیت با مردم برخورد کرد و صلاح و بهبود بیمار را در صدر همه موضوعات قرار داد.»
ارسال نظر