به گزارش مفدا، بر اساس آمار معاونت تحقیقات وزارت بهداشت در مجموع ۷۸ مرکز رشد در کل دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور در حال فعالیت هستند.
این مراکز در ۱۰ موضوع و ۱۰ منطقه تقسیم بندی می‌شوند. موضوعات مراکز رشد علوم پزشکی عبارتند از مراکز رشد سلامت، فناوری دارویی، بیوتکنولوژی، تجهیزات پزشکی، طب سنتی و گیاهان دارویی، فناوری اطلاعات، فناوری مهندسی بافت و سلول‌های بنیادی، پزشکی ترمیمی، مکمل‌های غذایی و دارویی و فناوری سلامت بین الملل.
این مراکز رشد در ۱۰ منطقه آمایشی در ۵۷ دانشگاه علوم پزشکی بر اساس موضوعات ذکر شده فعالیت می‌کنند.
اما مرکز رشد چیست؟
انکوباتور در لغت نام وسیله‌ای است که گرمای لازم را برای تولید جوجه از تخم مرغ فراهم می‌کند. این لغت همچنین به وسیله‌ای اطلاق می‌شود که با ایجاد گرما، زمینه را برای ادامه حیات نوزادان زودرس پس از تولد فراهم می‌کند. اما این لغت از فضای زیست شناسی و پزشکی وارد ادبیات کارآفرینی، استارت آپ‌ها و شرکت‌های نوپا شده است و در محیط کسب و کار نیز تعریف می‌شود که بی شباهت به تعریف لغوی آن نیست.
مرکز رشد یا انکوباتور، یکی از ابزارهای رشد اقتصادی است که به منظور حمایت از کارآفرینان تحصیل‌کرده تأسیس می‌شود و با ارائه امکانات و تسهیلات عمومی، زمینه پا گرفتن شرکت‌های جدید را فراهم می‌کند. این نکته را باید در نظر داشت که انکوباتور قرار است به فرایند رشد کمک کند و در نهایت باعث شود که موجودی که در آن قرار گرفته، بتواند آن را ترک کند. در واقع اگر موجودی در انکوباتور قرار گرفت و برای همیشه لازم بود در آنجا بماند، این فرایند حمایت از رشد موفق نبوده است.
به بیان دیگر مرکز رشد مرکزی تحت مدیریت متخصصین حرفه‌ای است که با ارائه خدمات از ایجاد و توسعه حرفه‌های جدید توسط کارآفرینان پشتیبانی می‌کند. واحدهای نوپای فعال که در زمینه‌های مختلف منتهی به فناوری فعالیت می‌کنند و اهداف اقتصادی مبتنی بر دانش و فن دارند، مورد حمایت این مراکز قرار می‌گیرند.
استفاده از مراکز رشد، امروزه به عنوان یکی از ابزارهای پذیرفته شده برای تبدیل خلاقیت‌ها و دستاوردهای علمی و تحقیقاتی به محصولات قابل ارائه به بازار و توسعه کارآفرینی محسوب می‌شود. امروزه بیش از ۳۰۰۰ انکوباتور در سراسر دنیا وجود دارد که بیشتر آنها در کشورهای آمریکا و ژاپن مستقر هستند.
در تعریفی دیگر می‌توان مرکز رشد را یک سازمان حمایتی دانست. این مرکز از کارآفرینانی که به دنبال راه‌اندازی کسب و کارهای جدید و فناورانه هستند، حمایت می‌کند تا بتوانند ضمن راه‌اندای کسب و کار جدید و مبتنی بر دانش، در جامعه شغل ایجاد کرده و با ارائه کالاها و خدمات تخصصی و فناورانه خود، هم سطح فناوری در جامعه را اتقاء دهند و هم بتوانند از این رهگذر منافع مادی خود را نیز تامین کنند. بنابراین نوپا بودن کسب و کار، جدید، تخصصی و فناورانه بودن موضوع آن کسب و کار و قابلیت تجاری شدن محصولات (کالا/خدمات) آن واحد نوپا، سه شاخص مهم برای عضویت در مراکز رشد هستند.
تأسیس اولین مرکز رشد جهان به سال ۱۹۵۹ میلادی در نیویورک بر می‌گردد. در این سال ژوزف مانسکو، تاجر آمریکایی با خرید یک ساختمان بزرگ قدیمی تصمیم داشت آن را پس از تعمیر، به یک مستاجر اجاره دهد، اما متوجه شد که ساختمان مزبور بزرگ‌تر از آن است که یک مستاجر به تنهایی از عهده هزینه‌های آن برآید. لذا تصمیم گرفت که آن را به مستاجران متعددی اجاره دهد تا بتواند از این طریق درآمدزایی کند. مانسکو بعد از یک سال، ۲۰ تا ۳۰ مستاجر داشت که حدوداً ده هزار متر مربع از فضای مجموعه را اجاره کرده بودند. این مرکز هنوز هم فعال است و با نام مرکز صنعتی باتاویا (Batavia) شناخته می‌شود و حدوداً هزار نفر در آن به کار مشغولند.
اهداف مراکز رشد
مرکز رشد می‌تواند توسط یک سازمان دولتی یا غیر دولتی تاسیس و اعتبارات آن از مجاری دولتی و غیر دولتی تامین شود و اهداف متعددی را دنبال می‌کند.
مراکز رشد فناوری با هدف تجمیع توانایی‌های پژوهشی و اطلاعاتی دانشگاه‌ها، صنایع و شرکت‌های دولتی و خصوصی به منظور تجاری کردن نتایج تحقیقاتی، طراحی و تاسیس شده‌اند. این مراکز با تلفیق توانایی پژوهشگران، کارآفرینان و صاحبان صنایع به توسعه سریع فناوری کمک می‌کنند. این توسعه با همکاری اساتید، صاحب نظران علمی، متخصصین و پژوهشگران داخلی و خارجی و بهره گیری از اطلاعات و تجربیات دیگر کشورها و مراکز تحقیقاتی انجام می‌پذیرد.
مراکز رشد در پی کمک به جذب بیشتر کارآموزان و فارغ التحصیلان دانشگاهی در بازار کار و ایجاد شغل هستند. ایجاد واحدهای صنایع کوچک و متوسط فنی و تخصصی که بتوانند در بازار کار رقابت‌پذیر باشند از دیگر اهداف راه اندازی مراکز رشد است.
از طرفی این مراکز به دنبال نوسازی، انتقال فناوری و استفاده از اکتشافات علمی جدید و همچنین افزایش بازدهی نیروی کار بالقوه و استفاده بهینه از این سرمایه عظیم ملی هستند. در کنار این اهداف، مراکز رشد اهداف دیگری را نیز دنبال می‌کنند از جمله رشد اقتصادی منطقه، تنوع اقتصاد و سرمایه‌گذاران، کمک به زنان، مهاجران یا اقلیت‌ها.
در یک دسته بندی می‌توان مراکز رشد را بر اساس هدف از راه اندازی آنها تقسیم کرد. پاره‌ای از آنها با هدف حمایت از فناوری علمی به منظور رشد و توسعه منطقه ایجاد می‌شوند و پاره‌ای دیگر با هدف رشد اقتصادی و انتقال، جذب و بومی کردن فناوری تشکیل می‌شوند. در کشورهای در حال توسعه ماموریت اصلی مراکز رشد عمدتاً در زمینه نوسازی صنایع موجود برای توسعه اقتصادی منطقه‌ای - ملی و نیز کاهش شکاف فناوری با کشورهای صنعتی برای افزایش توان صادرات و رقابت در بازارهای بین المللی است. در حالی که در کشورهای صنعتی ماموریت اصلی، بیشتر بر نوآوری محصول در راستای افزایش توان رقابت بین المللی متمرکز می‌شود.
مزایای حضور در مرکز رشد برای شرکت‌ها
مراکز رشد، خدمات متعددی را به شرکت‌های پذیرفته شده ارائه می‌دهند. این خدمات شامل خدمات عمومی و دفتری، خدمات اداری و اجرای، خدمات تجهیزاتی و تسهیلاتی و خدمات فنی و تخصصی می‌شود.
خدمات عمومی و دفتری شامل تلفن، نمابر، اینترنت، اتاق مذاکره و کنفرانس، دفتر کار مجازی، منشی و کارهای دفتری، منشی مجازی، رایانه، دبیرخانه، نظافت و...، خدمات اداری و اجرایی شامل وام‌ها و تسهیلات دولتی، شبکه، کمک‌های مالیاتی، اجاره‌بها و...، خدمات تجهیزاتی و تسهیلاتی شامل فضای اداری، پارکینگ، تجهیزات اداری و دفتری، منابع آزمایشگاهی، تجهیزات کارگاهی و... خدمات فنی و تخصصی شامل مشاوره مالی و بازاریابی، مشاوره حقوقی و مدیریتی، دوره‌های آموزشی و دسترسی به منابع مالی است.
مرکز رشد موظف به ارائه خدمات برای استقرار واحدهای فناور و تلاش برای فراهم آوردن حمایت‌های قانونی به منظور تسریع رشد واحدهای فناور و در موارد لزوم حمایت مالی مطابق ضوابط مندرج در قانون است. این مراکز همچنین موظفند مشاوره‌های تخصصی مورد نیاز واحدها در راستای تبدیل ایده‌های نو به محصولات قابل تجاری شدن و تجاری‌سازی ارائه دهند و بر روند رشد واحدها و ارزیابی مستمر دستاوردها با هدف افزایش کارائی مرکز رشد نظارت کنند. نظارت بر تحقق ایده محوری واحدهای فناور از دیگر وظایف مراکز رشد است.
از این روز حضور در مرکز رشد برای واحدهای نوپا و ایده‌های استارتاپی از این جهت مزیت دارد که از مجاورت با متخصصین حرفه‌ای بهره‌مند و فرآیند تجاری‌سازی فناوری آنها تسهیل می‌شود. به علاوه اینکه این شرکت‌ها از مزایای قانون حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان بهره مند هستند.
انواع مراکز رشد
انواع مراکز رشد در انواع صنعتی، دانشگاهی، مجازی و بین المللی ایجاد می‌شوند. مراکز رشد صنعتی را اغلب نهادهای دولتی یا مراکز غیرانتفاعی به منظور حمایت از کارفرمایان تأسیس می‌کنند.
مرکز رشد دانشگاهی به منظور تسهیل استفاده تجاری از دانش فنی و حقوق مالکیت معنوی تأسیس می‌شوند و امکان استفاده از امکانات دانشگاهی مانند آزمایشگاه، کارگاه و کتابخانه را فراهم می‌کنند. این انکوباتورها همچنین امکان استفاده از نظرات و مشاوره تخصصی اعضای هیئت علمی دانشگاه را نیز فراهم می‌آورند.
مراکز رشد مجازی معمولاً دارای فضای فیزیکی خاصی نیستند و امکاناتی غیر از فضای اداری را ارائه می‌دهند.
به‌طور معمول مراکز رشد بین‌المللی دارای مجموعه کاملی از سرویس‌های پشتیبانی برای پیشرفت فعالیت‌های تجاری هستند و تمرکز آنها بیشتر بر روی صادرات است. این مراکز با دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، سرمایه‌گذاران داخلی و بین‌المللی در ارتباطند. یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد این گروه، ایجاد شبکه‌ای از انکوباتورها در محدوده مربوط به خود است.
چه واحدهایی در مراکز رشد پذیرش می‌شوند؟
پذیرش واحدهای فناور بر اساس ظرفیت مرکز رشد صورت می‌گیرد و البته الزاماتی نیز دارد. این واحدها باید ایده کاری دانش محور با جنبه‌های اقتصادی داشته باشند و برنامه کاری ارائه دهند.
برنامه کامل اجرای ایده فناورانه (ایده محوری) موسسه (از مرحله تحقیق تا تولید و بازار محصول) است. این برنامه از مرحله ارائه ایده تا مرحله تجاری سازی ایده را روشن می‌سازد. در این برنامه اقدامات واحد فناور از جنبه‌های مختلف به دقت مورد بحث قرار می‌گیرد.
ایده محوری به این معناست که هسته‌ها یا واحدهای فناور برای تبدیل فکری نو از قبیل اختراع، ایده خلاقانه، خدمت دانشی و تخصصی به نوآوری یا فرآیند تخصصی به مراکز رشد علم و فناوری وارد می‌شوند.
همچنین در این واحدها باید نیروهای تخصصی مرتبط با زمینه فعالیت واحد فناور به صورت تمام وقت فعالیت کنند و در هیات مدیره این واحدها از نیروهای متخصص و با تجربه به عنوان مشاور استفاده شود. داشتن بازار کار مناسب از دیگر الزامات واحدهایی است که می‌توانند در مرکز رشد پذیرفته شوند. همچنین این واحدها باید شخصیت حقوقی برای متقاضیان استقرار در دوره رشد و آمادگی ثبت یک شرکت یا موسسه برای استقرار در دوره رشد مقدماتی را داشته باشند.
دوره رشد چه مدت است؟
دوره پیش رشد یا رشد مقدماتی دوره‌ای حداکثر شش ماهه است که در آن، به افراد یا گروه‌های مستعدی که دارای ایده‌های نوآورانه صنعتی هستند، مشاوره و آموزش‌های لازم برای آشنایی با بازار، شناسایی گروه کاری، تثبیت ایده کاری و ایجاد هویت حقوقی مستقل داده می‌شود و در صورت موفقیت در این دوره مقدماتی و کسب هویت مستقل حقوقی، واحدهای نوپا می‌توانند متقاضی اسکان رسمی در مرکز رشد شوند.
زمان این دوره با تصویب شورای مرکز رشد تا ۹ ماه قابل افزایش است. به افراد یا تیم پذیرش شده در این دوره هسته فناور می‌گویند.
اما دوره رشد دوره‌ای حداکثر سه ساله است که طی آن واحدهای فناور مستقر در مرکز رشد به معیارهای رشد یافتگی از قبیل بلوغ فناوری، مالی و سازمانی دست می‌یابند و پس از آن از مرکز رشد خارج می‌شوند. زمان این دوره در شرایط خاص تا ۵ سال قابل افزایش است. به واحد پذیرش شده در دوره رشد، واحد فناور مستقر می‌گویند.