بیست‌وهشتم صفر، برای مدینه روز فروپاشی سقفی از نور بود؛ روزی که مهربان‌ترینِ مردمان، در آغوش سرد بستر، چشم از جهان فروبست، اما جهان هرگز چشم از او برنداشت. رحلت پیامبر اسلام(ص)، پایان یک زندگی نبود؛ آغاز غریب‌ترین تنهایی تاریخ بود؛ تنهایی امتی که ناگهان پدری مهربان‌تر از پدر و رفیقی صادق‌تر از هر رفیق را از دست داد و جز قرآن و عترت، پناهی برای چنگ‌زدن نیافت.
در روزهای پایانی حیات پیامبر(ص)، تصویر انسانی و تأمل‌برانگیزی از ایشان در روایت‌ها ترسیم شده است: پیامبری که با وجود تب و درد، دست مبارک خود را در آب می‌گذاشت و بر پیشانی‌اش می‌کشید؛ انسانی که تمام عمر برای رهایی بشر از جهل و گمراهی کوشیده بود و اکنون، در واپسین لحظات، بیش از هر چیز از رنج امت سخن می‌گفت. گویی نگرانی او تنها پایان عمر خویش نبود؛ بیم آن داشت که پس از او، جامعه از مسیر اخلاق و عدالت فاصله بگیرد و اهل‌بیتش، وارثان حقیقی راه او، در غربت و مظلومیت گرفتار شوند.
وصیت پیامبر(ص) در واپسین لحظات، در عباراتی کوتاه اما سرشار از معنا خلاصه شد: «اَلصَّلاةَ وَ ما مَلَکَت اَیمانُکُم»؛ نماز و رعایت حقوق زیردستان. در همین سفارش کوتاه، نقشه راه رسالت او نهفته بود: ارتباط با خدا در اوج و مدارا با انسان‌ها در فرود. پیامبری که در لحظه مرگ نیز به عبادت و حقوق فرودستان می‌اندیشد، تنها یک شخصیت تاریخی نیست؛ حقیقتی زنده است که همچنان می‌تواند وجدان انسان امروز را به پرسش بگیرد.
اما رحلت پیامبر(ص)، تنها سوگ از دست دادن یک انسان بزرگ نبود؛ آغاز آزمونی دشوار برای امت بود. پس از او، حفظ میراث اخلاقی و معنوی پیامبر بر دوش اهل‌بیتش قرار گرفت؛ همانانی که قرار بود چراغ هدایت را در تاریکی‌های پس از او روشن نگاه دارند. در میان این خاندان، امام حسن مجتبی(ع) بیش از هر کس وارث مهربانی، حلم و کرامت نبوی بود؛ امامی که زندگی و شهادتش، ادامه همان رسالتی بود که پیامبر(ص) در واپسین نفس‌ها بر آن تأکید داشت: پیوند با خدا و رعایت حرمت انسان.
شهادت امام حسن(ع)، برخلاف بسیاری از روایت‌های حماسی، با فریاد و شمشیر رقم نخورد. روایت او، روایتِ «تنهایی هوشمند» است؛ روایت مردی که در اوج قدرت اخلاقی و توانایی تحلیل زمانه، در محاصره نابرابریِ زور و زر قرار گرفت. او در روزگاری می‌زیست که نفاق و تزویر، ظاهر ارزش‌ها را تصاحب کرده بود و معاویه با زر و سیم، وجدان‌های سست را می‌خرید و با وعده‌های دروغ، حقیقت را به حاشیه می‌راند.
در چنین شرایطی، انتخاب صلح از سوی امام حسن(ع) عقب‌نشینی نبود؛ اقدامی اخلاقی و دوراندیشانه بود برای آنکه چهره واقعی جریان نفاق آشکار شود. او به جای آنکه جامعه را در جنگی فرساینده گرفتار کند، هزینه رسوا شدن فریب و بی‌اخلاقی را بر دوش خویش گذاشت. صلح او، سکوت در برابر ظلم نبود؛ فریادی آرام و ماندگار بود که حقیقت را از هیاهوی قدرت جدا کرد.
با این حال، سوزناک‌ترین بخش این ماجرا آن بود که زهر شهادت از نزدیک‌ترین حریم، از درون خانه، به او رسید. خیانت، هنگامی که از پشت دیوار اعتماد و در لباس آشنایی فرا می‌رسد، زخمی عمیق‌تر از هر شمشیر بر جای می‌گذارد. امام حسن(ع) در واپسین لحظات، نه نفرین کرد و نه کرامت خویش را با خشم و انتقام آلوده ساخت. او همان اخلاق نبوی را به نمایش گذاشت؛ اخلاقی که حتی در برابر خیانت نیز از مرز انسانیت عبور نمی‌کند.
از این منظر، میان رحلت پیامبر(ص) و شهادت امام حسن(ع) پیوندی عمیق وجود دارد. پیامبر در واپسین لحظه‌ها، از نماز و رعایت حقوق انسان‌ها سخن گفت و امام حسن(ع) در تمام زندگی و شهادتش، بهای پایبندی به همین اخلاق را پرداخت. یکی در بستر بیماری، نگران آینده امت بود و دیگری در سکوت غربت، برای حفظ حقیقت و کرامت آن امت جان داد. رحلت پیامبر(ص)، آغاز تنهایی اهل‌بیت بود و شهادت امام حسن(ع)، یکی از تلخ‌ترین فصل‌های همان تنهایی تاریخی.
پیکر مطهر امام حسن(ع) سرانجام در میان هجوم سنگ دشمنان و سنگینی حسرت دوستان، در بقیع به خاک سپرده شد؛ در زمینی ساده و بی‌آلایش که امروز، بیش از هر بنای باشکوهی، نشانی از عظمت یک «امپراتور اخلاق» را در خود جای داده است. بقیع، سکوتی بلند دارد؛ سکوتی که از غربت اهل‌بیت(ع) و فراموشی بخشی از پیام پیامبر(ص) سخن می‌گوید.
امروز، سوگ این دو بزرگوار تنها یادآوری دو واقعه تاریخی نیست؛ دعوتی است به بازخوانی مسئولیت انسان در برابر اخلاق، حقیقت و کرامت. رحلت پیامبر(ص) به ما می‌آموزد که بزرگ‌ترین فاجعه، تنها نبودن یک انسان بزرگ نیست؛ فراموشی پیام اوست. شهادت امام حسن(ع) نیز می‌پرسد: آیا می‌توان در زمانه‌ای آکنده از فریب، بدون هیاهو حق را نمایندگی کرد؟ آیا می‌توان در برابر زهر خیانت و سنگ بی‌حرمتی، همچنان کریم و اخلاق‌مدار باقی ماند؟
پاسخ امام حسن(ع) در سکوت شهادتش نهفته است: آری؛ تا زمانی که دلی به ایمان، مهربانی و حقیقت می‌تپد، شر هرگز بر اخلاق پیروز نخواهد شد؛ حتی اگر در ظاهر، تنِ حقیقت را به شهادت برساند.
اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ.