مشروح این مصاحبه را که به بررسی جامع ابعاد علمی و جمعیت‌شناختی و همچنین تبیین جایگاه راهبردی و بی‌نظیر ماماها در عرصه جمعیت اختصاص یافته، در ادامه می‌خوانید.
۱- با سلام و احترام خدمت شما استاد گرامی، شعار امسال روز جهانی جمعیت، «تحقق امیدها و آرمان‌های جوانان؛ امروز و برای آینده»، با تکیه بر نظرسنجی گسترده UNFPA انتخاب شده است. از منظر تخصص سلامت باروری، این شعار چه پیام راهبردی برای نظام‌های سلامت و به‌ویژه جامعه مامایی دارد؟
به نام خدا، بنده هم خدمت شما و مخاطبان سلام عرض می‌کنم، بله، این شعار، یک پارادایم‌شیفت در سیاست‌گذاری جمعیت است. پیام آن این است که جمعیت را نه به‌مثابه یک عدد، بلکه به‌مثابه آرزوها، انتخاب‌ها و عاملیت‌های انسانی باید دید. در حوزه سلامت باروری، این یعنی ما موظفیم بستری فراهم کنیم که هر جوان بتواند آگاهانه، ایمن و بدون تبعیض درباره زمان، تعداد و فاصله فرزندان خود تصمیم بگیرد. نکته بسیار مهمی که این نظرسنجی به ما می‌گوید این است که کاهش باروری، بازتاب نخواستن تشکیل خانواده نیست، بلکه پاسخ عقلانی جوانان به ناامنی‌های اقتصادی و اجتماعی است. بنابراین، هر سیاست جمعیتی که موانع واقعی پیش‌روی جوانان را نادیده بگیرد، محکوم به شکست است.
۲- جمعیت جهان در سال ۲۰۲۶ از مرز ۸.۲ میلیارد نفر عبور کرده است و نرخ باروری جهانی به حدود ۲.۲ فرزند به ازای هر زن کاهش یافته است. این تناقض چه درسی برای کشورهایی مانند ایران دارد که با کاهش شدید باروری مواجه هستند؟
این تناقض، دو روی یک سکه است. رشد جمعیت جهان عمدتاً مدیون کشورهای با درآمد پایین است، در حالی که بیش از دو سوم کشورهای جهان، از جمله ایران، نرخ باروری زیر سطح جانشینی دارند. درس مهم این است که کیفیت جانشینی بر کمیت رشد اولویت دارد. آنچه جهان به ما می‌گوید این است که سیاست‌های جمعیتی باید چندبعدی باشند: نه فقط تشویق به فرزندآوری، بلکه توانمندسازی زنان، ارتقای بهداشت باروری، حمایت از خانواده و ایجاد امنیت اقتصادی به‌طور هم‌زمان.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز به‌تازگی بر گسترش مدل‌های مراقبت ماما-محور به‌عنوان یکی از مؤثرترین راهکارهای ارتقای سلامت مادران و نوزادان در جهان تأکید کرده است. در این مدل‌ها، ماماها به‌عنوان ارائه‌دهنده اصلی مراقبت‌های مادر و نوزاد در تمام طول دوران بارداری، زایمان و پس از زایمان ایفای نقش می‌کنند.
۳- بر اساس داده‌های صندوق جمعیت سازمان ملل، جمعیت ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۲.۴ میلیون نفر برآورد شده است و نرخ باروری کل در سال ۲۰۲۵ به ۱.۷ فرزند به ازای هر زن رسیده است. همچنین بر اساس گزارش‌های داخلی، در سال ۱۴۰۴ برای اولین بار تعداد موالید سالانه از ۸۹۲ هزار تولد پایین‌تر رفته است. به‌عنوان یک متخصص سلامت باروری، تحلیل شما از این کاهش چیست؟
-این کاهش، یک پدیده ساختاری و چندعلتی است که ریشه در تحولات عمیق اجتماعی-اقتصادی دارد. نرخ باروری ایران از حدود ۶.۵ فرزند در دهه ۱۳۶۰ به ۱.۷ در سال ۲۰۲۵ رسیده است. عوامل این کاهش عبارت‌اند از:
۱. افزایش سن ازدواج و مادری که خود معلول توسعه آموزش عالی و مشارکت اقتصادی زنان است.
۲. هزینه‌های سرسام‌آور مسکن و معیشت که مهم‌ترین مانع فرزندآوری در خانواده‌های جوان محسوب می‌شود.
۳. تغییر در اولویت‌های زندگی و تمایل به کیفیت‌گرایی به جای کمیت‌گرایی در فرزندآوری.
۴. نگرانی از آینده و ناامیدی نسبت به چشم‌انداز اقتصادی-اجتماعی.
اما اجازه دهید یک نکته بسیار مهم را روشن کنم. ما باید بین دو مفهوم «سالمندی فردی» و «سالمندی جمعیت» تفاوت اساسی قائل شویم:
سالمندی فردی یک پدیده بیولوژیک و پزشکی است و به افزایش سن افراد و تغییرات طبیعی بدن اشاره دارد.
سالمندی جمعیت اما یک پدیده جمعیت‌شناختی و آماری است و به افزایش درصد افراد سالمند در ترکیب جمعیت یک کشور اشاره دارد.
و اینجا به نکته کلیدی می‌رسیم: افزایش امید به زندگی و سالمندی سالم، یک دستاورد بزرگ بشری است، نه یک تهدید. سازمان جهانی بهداشت (WHO) در اسناد خود به صراحت بیان می‌کند که سالمندی به‌معنای ناتوانی نیست و افزایش طول عمر، اگر با حفظ توانایی عملکردی همراه باشد، یک پیروزی برای نظام سلامت محسوب می‌شود. WHO سالمندی سالم را چنین تعریف می‌کند: «فرایند توسعه و حفظ توانایی عملکردی که امکان بهزیستی در دوران سالمندی را فراهم می‌آورد» . توانایی عملکردی شامل توانایی تأمین نیازهای اساسی، یادگیری، تصمیم‌گیری، تحرک، برقراری روابط و مشارکت در جامعه است.
بنابراین، چالش اصلی ما سالمندی فردی نیست؛ افزایش سن بخشی از پیشرفت است. چالش اصلی، سالمندی جمعیت و سرعت شتاب‌دار آن در ایران است. ایران در حال تجربه یکی از سریع‌ترین نرخ‌های سالمندی جمعیت در جهان است. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، ۲۷.۹ درصد از جمعیت ایران بالای ۶۰ سال باشند که ۵۲ درصد آن‌ها را زنان سالمند تشکیل می‌دهند. این سرعت بالای گذار جمعیتی است که نظام سلامت و تأمین اجتماعی را با چالش جدی مواجه می‌کند.
۴- قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» مصوب ۱۴۰۰، با هدف افزایش نرخ باروری تصویب شد. از منظر تخصصی، ارزیابی شما از عملکرد این قانون در حوزه سلامت باروری چیست؟ ماماها در اجرای این قانون با چه چالش‌هایی مواجه بوده‌اند؟
این قانون، یک عزم ملی برای مواجهه با چالش سالمندی جمعیت است و جنبه‌های مثبتی مانند توسعه خدمات درمان ناباروری و پوشش بیمه‌ای آن داشته است. اما از منظر علمی، نکته ظریفی وجود دارد که باید به آن توجه کرد:
همان‌طور که گفتم، سالمندی جمعیت نتیجه دو عامل است: کاهش باروری و افزایش امید به زندگی. افزایش امید به زندگی یک دستاورد است و نباید آن را با کاهش باروری یکسان تلقی کرد. مشکل اصلی ما کاهش شدید و سریع باروری است، نه افزایش طول عمر.
متأسفانه، تأکید بیش‌ازحد بر افزایش کمیت تولدها، گاهی از کیفیت مراقبت‌های مامایی غافل می‌ماند. ماماها در اجرای این سیاست‌ها با تعارض بین افزایش تعداد تولدها و حفظ سلامت مادر مواجه هستند. رویکرد صحیح، توانمندسازی ماماها و تقویت مراقبت‌های پیش‌ازبارداری و پس‌اززایمان است تا هر تولدی خواسته، ایمن و آگاهانه باشد.
تحقیقات کیفی انجام‌شده در ایران نشان می‌دهد که ماماها خود را دارای قابلیت‌های چشمگیری در تشویق فرزندآوری و هم‌زمان حفظ سلامت مادر می‌دانند، اما برای تحقق این نقش، نیازمند حمایت‌های ساختاری، اختیارات حرفه‌ای بیشتر و رفع موانع اجرایی هستند.
۵- بر اساس گزارش UNFPA، نسبت مرگ مادران در ایران از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳ به ۱۶ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده کاهش یافته است و ۹۹ درصد زایمان‌ها توسط نیروی‌های ماهر بهداشتی انجام می‌شود. سهم ماماها در این دستاورد تاریخی چیست؟
این دستاورد، افتخار ملی و حاصل تلاش بی‌وقفه ماماها در خط‌مقدم نظام سلامت است. سازمان جهانی بهداشت به صراحت اعلام کرده است که «گسترش و سرمایه‌گذاری در مدل‌های مراقبت ماما-محور، یکی از مؤثرترین راهکارها برای ارتقای سلامت مادران و نوزادان در سطح جهان است» . زنانی که از ماماهای مورد اعتماد مراقبت دریافت می‌کنند، از نظر آماری شانس بیشتری برای زایمان طبیعی سالم دارند و رضایت بالاتری از خدمات دریافتی خود گزارش می‌دهند.
علاوه بر این، ماماها می‌توانند تا ۹۰ درصد از خدمات ضروری سلامت جنسی، باروری، مادران، نوزادان و نوجوانان را به‌طور مستقل ارائه دهند. کاهش چشمگیر مرگ مادران در ایران، مرهون آموزش علمی ماماها، استقرار نظام مراقبت‌های دوران بارداری و دسترسی همگانی به خدمات مامایی است.
۶- با توجه به شعار امسال که بر جوانان متمرکز است، ماماها چه نقشی در ارتقای سلامت باروری نوجوانان و جوانان می‌توانند داشته باشند؟
نسل جوان امروز، بزرگ‌ترین نسل جمعیتی در تاریخ را تشکیل می‌دهد و نقش محوری در حل چالش‌های جمعیتی و پیشبرد توسعه پایدار دارد. ماماها می‌توانند در سه سطح در این حوزه نقش‌آفرینی کنند:
آموزش و آگاه‌سازی: ارائه آموزش‌های سن‌متناسب درباره بلوغ، بهداشت قاعدگی، پیشگیری از بارداری ناخواسته و سلامت جنسی.
مشاوره و حمایت: ایجاد فضای امن برای گفت‌وگو درباره نگرانی‌های جنسی و باروری جوانان، با رویکردی غیرقضاوتی و مبتنی بر شواهد.
ارائه خدمات بالینی: دسترسی آسان به خدمات تنظیم خانواده، مراقبت‌های مامایی و مشاوره باروری.
تحقیقات در ایران نشان داده است که کاربران خدمات مامایی خصوصی در ایران، عمدتاً زنان جوان از نسل Z هستند؛ نسلی که به‌عنوان نسلی آگاه‌تر، باهوش‌تر و توانمندتر با دیدگاه‌های مدرن شناخته می‌شود. این یافته نشان می‌دهد که ماماها ظرفیت بالایی برای ارتباط با نسل جوان و پاسخگویی به نیازهای خاص آن‌ها دارند.
۷- با توجه به افزایش سن مادری و بارداری‌های پرخطر در سنین بالای ۳۵ سال، نظام سلامت باروری ایران برای پاسخگویی به این چالش چه راهکارهایی دارد؟
افزایش سن مادری، یک واقعیت انکارناپذیر است. از منظر سلامت باروری، راهکارها عبارت‌اند از:
۱. تقویت مراقبت‌های پیش‌ازبارداری برای شناسایی و مدیریت عوامل خطر در زنان بالای ۳۵ سال.
۲. ارتقای خدمات درمان ناباروری و کاهش هزینه‌های آن برای زوجینی که دیرتر اقدام به فرزندآوری می‌کنند.
۳. آموزش و مشاوره به زنان و خانواده‌ها درباره ریسک‌های بارداری در سنین بالا و راه‌های مدیریت آن.
۴. توانمندسازی ماماها در مراقبت از بارداری‌های پرخطر و همکاری بین‌رشته‌ای با متخصصان زنان و پزشکی مادر-جنین.
ماماها به‌عنوان نخستین سطح تماس با زنان باردار، نقش کلیدی در غربالگری، مشاوره و ارجاع به‌موقع دارند و می‌توانند از بسیاری از عوارض قابل‌پیشگیری جلوگیری کنند.
۸- استاد ارجمند، اگر بخواهید یک پیام کلیدی به مناسبت روز جهانی جمعیت به سیاست‌گذاران، جامعه علمی، جامعه مامایی و عموم مردم بدهید، چه خواهید بود؟
پیام من سه بخش دارد: اول، بیایید سالمندی را با ناتوانی یکسان ندانیم. افزایش امید به زندگی یک دستاورد بزرگ نظام سلامت است و سالمندی سالم هدفی است که باید برای آن برنامه‌ریزی کنیم. چالش اصلی ایران سالمندی جمعیت با سرعت شتاب‌دار است، نه سالمندی فردی.
دوم، به سیاست‌گذاران می‌گویم: «جمعیت پایدار، در گرو انتخاب‌های آگاهانه و دسترسی همگانی به مراقبت‌های باروری با کیفیت است» . به ماماها نه به‌عنوان یک هزینه، بلکه به‌عنوان یک سرمایه‌گذاری راهبردی نگاه کنید. یافته‌های UNFPA نشان می‌دهد که ۸۸ درصد از جوانان جهان، امنیت مالی را شرط اصلی والدین شدن می‌دانند. بنابراین، سیاست‌های جمعیتی بدون تأمین امنیت اقتصادی و رفع موانع ساختاری، کارآمد نخواهند بود.
سوم، به جامعه مامایی می‌گویم: شما خط‌مقدم این نظام هستید. نقش شما فراتر از زایمان است؛ شما مشاوران، آموزش‌دهندگان و حامیان سلامت باروری نسل‌ها هستید. به عموم مردم می‌گویم: سلامت باروری، یک حق انسانی است و هر تولدی باید خواسته، ایمن و آگاهانه باشد.