هفته‌ی بدون دخانیات، یادآوری یک بحران جهانی سلامت است که همچنان هر سال میلیون‌ها انسان را به کام بیماری و مرگ می‌کشاند. در جهانی که پزشکی مدرن توانسته مرگ‌ومیر ناشی از بسیاری از بیماری‌های عفونی را کاهش دهد، دخانیات هنوز یکی از معدود عوامل خطر کاملاً قابل پیشگیری است که با وجود افزایش آگاهی عمومی، همچنان قربانی می‌گیرد.
بر اساس تازه‌ترین گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (World Health Organization)، استعمال دخانیات سالانه بیش از هفت میلیون نفر در سراسر جهان را به کام مرگ می‌کشد؛ رقمی که حدود ۱.۶ میلیون مورد آن مربوط به افرادی است که خود سیگار نمی‌کشند اما در معرض دود دست‌دوم قرار دارند. سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند هیچ سطح «ایمنی» برای مواجهه با دود دخانیات وجود ندارد.
با وجود این، تصویر جهانی دخانیات کاملاً تیره نیست. آمارها نشان می‌دهد شمار مصرف‌کنندگان دخانیات در جهان از حدود ۱.۳۸ میلیارد نفر در سال ۲۰۰۰ به حدود ۱.۲ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. این کاهش، نتیجه‌ی سیاست‌های کنترل دخانیات، افزایش مالیات، محدودیت تبلیغات، هشدارهای تصویری روی بسته‌ها و کمپین‌های آگاهی‌بخشی عمومی بوده است.
اما درست در همین نقطه، صنعت دخانیات چهره‌ای تازه به خود گرفته است. اگر روزگاری سیگار نماد اعتیاد به نیکوتین بود، امروز ویپ‌ها، سیگارهای الکترونیکی و محصولات حرارتی‌شده‌ی تنباکو به‌عنوان نسل جدید این بازار معرفی می‌شوند؛ محصولاتی که اغلب با بسته‌بندی‌های رنگارنگ، طعم‌های متنوع و تبلیغات مدرن، مستقیماً جوانان و نوجوانان را هدف قرار داده‌اند.
گزارش سال ۲۰۲۵ سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد که اکنون بیش از ۱۰۰ میلیون نفر در جهان از سیگار الکترونیکی استفاده می‌کنند و دست‌کم ۱۵ میلیون نوجوان ۱۳ تا ۱۵ ساله تجربه‌ی مصرف ویپ دارند. در برخی کشورها، احتمال مصرف ویپ در نوجوانان تا ۹ برابر بیشتر از بزرگسالان گزارش شده است.
اگرچه هنوز اجماع علمی کاملی در مورد آثار بلندمدت ویپ‌ها وجود ندارد، اما شواهد کافی برای اثبات بی‌خطر بودن آن‌ها نیز یافت نشده است. بسیاری از متخصصان قلب و ریه نسبت به اثرات احتمالی این محصولات بر عملکرد عروق، التهاب ریوی و وابستگی شدید نیکوتینی هشدار داده‌اند. همین مسئله سبب شده که سازمان جهانی بهداشت رویکردی محتاطانه و محدودکننده نسبت به این محصولات اتخاذ کند.
در این میان، یکی از خطرناک‌ترین مشکلات رایج، عادی‌سازی مصرف دخانیات در فضای اجتماعی و رسانه‌ای است. صنعت دخانیات سال‌هاست از تکنیک‌های بازاریابی روان‌شناختی برای پیوند دادن سیگار با مفاهیمی مانند استقلال، جذابیت، آرامش یا «سبک زندگی مدرن» استفاده می‌کند. اکنون همین الگو درباره‌ی ویپ‌ها و نیکوتین‌های جدید نیز در حال تکرار است؛ با این تفاوت که مخاطب اصلی، نسل نوجوان و جوان است.
از منظر بهداشت و سلامت، مسئله تنها سرطان ریه نیست. دخانیات با طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها ارتباط مستقیم دارد: بیماری‌های قلبی‌عروقی، سکته مغزی، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، انواع سرطان‌ها، ناباروری، اختلالات بارداری و حتی افزایش خطر ابتلا به برخی بیماری‌های متابولیک. مطالعات بار بیماری جهانی نشان می‌دهد مصرف دخانیات همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل خطر مرگ زودرس در مردان جهان است.
از سوی دیگر، پیامدهای اقتصادی دخانیات کمتر از آثار پزشکی آن نیست. هزینه‌های درمان بیماری‌های مرتبط با سیگار، کاهش بهره‌وری نیروی کار، مرگ زودرس و فشار بر نظام سلامت، بار اقتصادی عظیمی بر کشورها تحمیل می‌کند. سازمان جهانی بهداشت بارها تأکید کرده که افزایش مالیات بر دخانیات، علاوه بر کاهش مصرف، یکی از مقرون‌به‌صرفه‌ترین مداخلات سلامت عمومی است.
در چنین شرایطی، «هفته بدون دخانیات» نباید به چند شعار کلیشه‌ای محدود شود. مسئله‌ی اصلی، بازتعریف نگاه جامعه به نیکوتین و دخانیات است. تجربه‌ی کشورهایی مانند سوئد نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری مستمر، آموزش عمومی و محدودسازی تبلیغات می‌تواند میزان مصرف سیگار را به کمتر از پنج درصد جمعیت برساند.
اما مسئولیت فقط بر عهده دولت‌ها نیست. دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، مدارس، خانواده‌ها و حتی پزشکان نیز در خط مقدم این نبرد قرار دارند. پزشکی امروز صرفاً درمان بیماری نیست؛ پیشگیری، سواد سلامت و مقابله با صنعت بیماری‌ساز نیز بخشی از وظیفه‌ی نظام سلامت است.
شاید مهم‌ترین پیام هفته بدون دخانیات همین باشد: اعتیاد به نیکوتین، یک سرگرمی یا انتخاب ساده‌ی شخصی نیست؛ مسئله‌ای پیچیده در تقاطع اقتصاد، رسانه، سیاست و سلامت عمومی است. هر نخ سیگار، فقط دود نیست؛ هزینه‌ای است که جامعه دیر یا زود آن را با بیماری، مرگ و فرسایش سرمایه انسانی پرداخت خواهد کرد.
علی ابراهیمی؛ مدیر پایگاه خبری و اطلاع رسانی مفدا مشهد