چهار مورد از بیماری‌های شایع کلیوی در ایران عبارت اند از بیماری مزمن کلیه، سنگ کلیه، عفونت‌های ادراری و کلیوی و بیماری پلی‌کیستیک کلیه.
۱. بیماری مزمن کلیه (Chronic Kidney Disease - CKD)
آسیب‌شناسی:
در CKD، بافت‌های عملکردی کلیه (نفرون‌ها) به‌تدریج آسیب می‌بینند و از بین می‌روند. علت اصلی آن معمولاً دیابت (آسیب عروقی و متابولیکی) و فشار خون بالا (تخریب مویرگ‌های گلومرولی) است؛ در نتیجه، کلیه نمی‌تواند به‌خوبی مواد زائد، نمک و آب اضافی را دفع کند و این اختلال منجر به تجمع سموم، اختلال الکترولیتی و نهایتاً نارسایی می‌شود.
روند بیماری نیز مزمن و پیش‌رونده است.
حمایت درمانی:
- دسترسی منظم به خدمات نفرولوژی و پایش آزمایش‌ها (کراتینین، پتاسیم، اوره، فشار خون).
- تأمین و پوشش بیمه‌ای داروها (به‌ویژه داروهای فشار و فسفات‌بایندرها).
- ایجاد کلینیک‌های مدیریت بیماری مزمن کلیه (CKD Clinic) برای پیشگیری از ورود بیماران به مرحله دیالیز.
- آموزش تغذیه‌ی مخصوص بیماران کلیوی (کم‌نمک، کم‌پروتئین، متعادل از نظر مایعات).
حمایت روانی و اجتماعی:
- مشاوره روان‌شناسی برای مقابله با استرس و افسردگی ناشی از بیماری مزمن.
- گروه‌های حمایتی یا انجمن‌های بیماران کلیوی (مثل انجمن حمایت از بیماران کلیوی ایران).
- تسهیلات مالی یا ویژه برای بیماران دیالیزی (هزینه رفت‌وآمد، تغذیه، بیمه تکمیلی).
۲. سنگ کلیه (Nephrolithiasis)
آسیب‌شناسی:
در اثر تشکیل کریستال‌های نمکی (کلسیم، اگزالات، اورات و...) در کلیه یا مجاری ادراری رخ می‌دهد. از علل اصلی آن می‌توان به کم‌نوشیدن آب، رژیم پرنمک، پرپروتئین یا پرکلسیم، عفونت ادراری مزمن، اختلالات متابولیکی مثل هایپرکلسوری یا اسیداوریک بالا اشاره کرد. سنگ‌ها باعث انسداد و التهاب در مجرا شده و ممکن است منجر به درد شدید، خون در ادرار یا عفونت ثانویه شوند.
حمایت درمانی:
- پوشش بیمه‌ای برای سنگ‌شکنی برون‌تنی (ESWL) و جراحی‌های مرتبط.
- آموزش بیماران در مورد رژیم غذایی مناسب برای نوع خاص سنگ (کلسیمی، اوراتی، سیستینی…).
- پیگیری منظم برای جلوگیری از عود سنگ‌ها (آزمایش ادرار ۲۴ ساعته، بررسی متابولیسم).
حمایت اجتماعی و آموزشی:
- ایجاد برنامه‌های غربالگری و آموزش در محیط‌های کاری پرخطر (گرم، کم‌آب).
- اطلاع‌رسانی درباره‌ی اهمیت دسترسی مناسب به آب در مدارس و محل کار.
۳. عفونت‌های ادراری و کلیوی (UTI و Pyelonephritis)
آسیب‌شناسی:
به علت ورود باکتری‌ها (عمدتاً E. coli) از مجرای ادرار به مثانه و در موارد شدید به کلیه است. بیماری در زنان شایع‌تر است (به‌دلیل کوتاهی مجرای ادرار) و عفونت‌های مکرر و درمان‌نشده می‌توانند به التهاب مزمن کلیه و فیبروز دائمی منجر شوند.
حمایت درمانی:
دسترسی آسان به خدمات تشخیصی سریع (کشت ادرار، سونوگرافی).
آموزش به بیماران در مورد اهمیت کامل کردن دوره آنتی‌بیوتیک‌ها.
پیگیری بیماران با عفونت‌های مکرر برای یافتن علت زمینه‌ای (سنگ، ریفلاکس ادراری، دیابت).
حمایت اجتماعی و آموزشی:
آموزش به زنان، سالمندان و بیماران بستری درباره پیشگیری از عفونت ادراری.
فراهم کردن امکانات بهداشتی کافی در مدارس، ادارات و مراکز درمانی (پاکیزگی سرویس بهداشتی و دسترسی کافی به آب).
۴. بیماری پلی‌کیستیک کلیه (Polycystic Kidney Disease - PKD)
آسیب‌شناسی:
بیماری‌ای ژنتیکی و ارثی است که باعث ایجاد کیست‌های مایع‌دار متعدد در کلیه می‌شود.
این کیست‌ها به‌تدریج بزرگ شده و بافت سالم کلیه را تخریب می‌کنند. بیماری منجر به افزایش فشار خون، درد پهلو، هماچوری و نارسایی کلیه در میانسالی یا سالمندی می‌گردد.
حمایت درمانی:
پیگیری دقیق با نفرولوژیست و تصویربرداری دوره‌ای (سونوگرافی/CT).
کنترل فشار خون (مهم‌ترین عامل کندکردن پیشرفت بیماری).
پوشش دارویی برای داروهای کنترل رشد کیست‌ها.
غربالگری خانوادگی (بررسی فرزندان و خواهر/برادرها).
حمایت روانی و اجتماعی:
مشاوره ژنتیک برای بیماران در سن ازدواج یا بارداری.
حمایت مالی از بیماران در مراحل دیالیز یا پیوند.
ایجاد گروه‌های حمایتی کوچک برای تبادل تجربه و کاهش اضطراب.