سید اسماعیلِ جرجانی

زین‌الدین ابوالفضائل اسماعیل بن حسین جرجانی معروف به سید اسماعیل و ملقب به حکیم جرجانی در سال ۴۳۴ هجری قمری در شهر جرجان (گرگانِ امروزی) چشم به جهان گشود. حکیم جرجانی، یکی از بزرگترین و نامدارترین پزشکان و البته دانشمندان ایرانی بود. وی در علوم مختلف دیگر از جمله داروشناسی، داروسازی، دامپزشکی، علوم دینی، علم حدیث، فلسفه و اخلاق، کلام، عرفان و ادبیات پارسی شهرت بسیار کسب نموده و به تالیف کتاب هایی با این موضوعات نیز اقدام کرده بود. علم طب را در زادگاه خود فرا گرفت و در ۵۰۴ قمری به خوارزم رفت و توانست به دربار قطب ‌الدین ‌محمد سرسلسله خوارزمشاهیان وارد شود و در آنجا مسئولیت بیمارستان بزرگ خوارزم را بر عهده بگیرد.

اهمیت جرجانی در طب

اهمیت جرجانی در طب از ۲ جهت است، اول آنکه او بعد از ابن سینا نخستین فردی بود که در آثار خود همه مباحث علم طب به جای مانده از پیشینیان را با تحقیقات و مطالعات جدید مورد مطالعه قرار داد و همچنین مهمترین آثار طبی به زبان فارسی را پدید آورد و همه مباحث مربوط به پزشکی را مورد بحث و تحقیق قرار داد و بسیاری از اصطلاحات پارسی را در این علم که تا آن عهد وجود داشت و ممکن بود به تدریج از میان برود، در کتاب خویش گرد آورد.

نقش جرجانی در در دانش پزشکی

بزرگ‌ترین و در واقع شاهکار جرجانی کتاب ذخیره خوارزمشاهی است که مهم ترین کتاب پزشکی به زبان فارسی و منبع بزرگ طب فارسی محسوب می شود. جرجانی را می‌توان دنباله رو "برزویه"، طبیب بزرگ ایرانی روزگار ساسانیان دانست. او همان خدمتی را به زبان پارسی کرد که پیش از او فردوسی به تاریخ ایران و سهروردی به عرفان ایرانی کرده بودند. از دیگر ویژگی های بی بدیل این پزشک نابغه این بود که بسیاری از بیماری‌ها را برای نخستین بار در کتاب خود توصیف کرد و در حدود ۱۰۰۰ سال پیش روش‌های آزمایشگاهی نوینی را ابداع کرد. کتاب ده‌گانه ذخیره خوارزمشاهی، شامل آناتومی و فیزیولوژی، پاتوفیزیولوژی عمومی، بهداشت و تغذیه، تشخیص افتراقی بیماری ها، تب و طبقه بندی آن، درمان، بیماری های عفونی، زیبا شناسی، سم شناسی و فارماکولوژی است که به عنوان مهم‌ترین و مفصل‌ترین کتاب پزشکی به زبان فارسی شناخته می شود. علامه دهخدا در مورد کتاب ذخیره خوارزمشاهی می‌گوید: این کتاب از لحاظ ادب، شـاهکاری بـی‌نظیر در نثر فارسی است.
تحقیقات گسترده این حکیم درباره خون و مایعات بدن در راستای تشخیص انواع بیماری‌ها، سالروز تولد او را در تقویم ایران به روز آزمایشگاه و علوم آزمایشگاهی اختصاص داد.

درگذشت حکیم اسماعیل جرجانی

این پزشک مسلمان در فاصله سالی ۵۳۱ الی ۵۳۵ هجری قمری در مرو در گذشت و تا ابد پدر علوم آزمایشگاهی ایران نام گرفت.