سنگ مجاری ادراری ، زمانی ایجاد می‌شوند که مواد معدنی در کلیه تجمع می‌یابند و موجب تشکیل توده‌های ریزی می‌شوند که به اصطلاح سنگ کلیه نام دارند، سپس این سنگها در مسیر حرکت از کلیه به سمت مثانه، در مجاری ادراری گیر می‌کنند. اگر انداره‌ی این سنگها به حد کافی بزرگ باشد، میتواند باعث توقف جریان ادرار از کلیه به مثانه شود.
متن مصاحبه:
دکتر علی سالاری، متخصص جراحی کلیه، مجاری ادراری و تناسلی (ن.پ: 164574) و مدیر درمان بیمارستان آموزشی و درمانی پاستور بم، در گفتگو با خبر گار مفدا بم، در این باره توضیح می‌دهد:
۱. چه دلایلی زمینه‌ساز بروز سنگ کلیه و مجاری ادراری می‌شود؟
سن، جنس و نژاد از عوامل مهم در ایجاد سنگ کلیه هستند. شیوع این عارضه در مردان بالغ ۲ تا ۴ برابر بیشتر از زنان است و در سنین زیر ۶ سال و همچنین در دهه ۶۰ زندگی شایع‌تر است. شرایط جغرافیایی و آب و هوایی نیز تأثیرگذارند؛ به‌خصوص در مناطق گرم و خشک، که کاهش حجم ادرار و افزایش ترشح کلسیم و اگزالات را به همراه دارد. شغل‌هایی که با گرما و کم‌آبی همراه هستند، مانند مشاغل کم‌تحرک، خطر تشکیل سنگ را افزایش می‌دهند. سابقه خانوادگی و برخی بیماری‌ها مانند هایپرپاراتیروئیدیسم نیز ریسک بروز این عارضه را بالا می‌برند.
۲. با بروز چه نشانه‌هایی به سنگ کلیه و مجاری ادراری شک کنیم؟
سنگ کلیه ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد، اما در مواردی که مسیر ادرار مسدود شود، درد شدیدی ایجاد می‌کند. این درد معمولاً در ناحیه پشت و پهلو احساس می‌شود و ممکن است به سمت پایین شکم و نواحی تناسلی کشیده شود. حالت تهوع و استفراغ نیز از دیگر علائم شایع هستند. این نوع درد شدید و کولیکی (موجی‌شکل) یکی از دلایل مهم درد ناگهانی شکم است.
اگر سنگ به لوله حالب (مسیر بین کلیه و مثانه) برود، درد به سمت پایین شکم کشیده می‌شود. در آقایان ممکن است درد به بیضه و در خانم‌ها به لب بزرگ ناحیه تناسلی برسد. این درد ممکن است گاهی باشد و گاهی قطع شود.
- بعضی وقت‌ها بیمار فقط احساس درد در پهلو دارد ولی تب یا مشکل خاصی در آزمایش‌ها یا عکس‌برداری دیده نمی‌شود. ممکن است دلیلش سنگ کوچکی باشد که در حال دفع شدن است.
در برخی موارد، سنگ‌های بزرگ از جنس کلسیم و فسفات ممکن است بدون علامت باشند و تنها در عکس‌برداری مشخص شوند. این نوع سنگها معمولاً نشون‌دهنده عفونت کلیه در گذشته یا حال هستند.
۳. برای تشخیص قطعی وجود سنگ کلیه و مجاری ادراری پزشک چه می‌کند؟
برای تشخیص سنگ کلیه، از سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن و گاهی عکس ساده شکم استفاده می‌شود. دقت‌ترین روش، سی‌تی‌اسکن شکم و لگن بدون تزریق است.
۴. برای پیشگیری از ابتلا به سنگ کلیه و مجاری ادرار، چه باید کرد؟
نوشیدن آب کافی (حدود ۲.۵ تا ۳ لیتر در روز) مهم‌ترین نکته در پیشگیری از سنگ کلیه است. همچنین، کاهش مصرف نمک، کنترل پروتئین حیوانی، عدم حذف کلسیم غذایی و اجتناب از مصرف بیش از حد اگزالات از دیگر توصیه‌ها به شمار می‌روند. حفظ وزن متعادل و مصرف آب لیمو تازه نیز میتواند به پیشگیری از تشکیل سنگ کمک کند.
نمک زیاد باعث افزایش کلسیم در ادرار می‌شود و احتمال تشکیل سنگ رو بالا می‌بره.غذاهای فرآوری‌شده، کنسروها، فست‌فودها و چیپس و ... منبع پنهان نمک هستند.
پروتئین حیوانی رو کنترل کنید گوشت قرمز، مرغ و ماهی زیاد باعث افزایش اسید اوریک می‌شن. مصرف متعادل داشته باش، مخصوصاً اگه سابقه سنگ داری.
کلسیم غذایی رو حذف نکنید (ولی مکملش رو خودسرانه مصرف نکنید) برخلاف تصور رایج، حذف کلسیم از غذاها ممکنه ریسک سنگ رو افزایش بده. منابع خوب کلسیم لبنیات کم‌چرب، بادام، کلم بروکلی هستند.
. از خوردن بیش از حد اگزالات پرهیز کنید اگزالات در برخی مواد غذایی مثل: اسفناج، چغندر، شکلات، چای سیاه، مغزها (مثل بادام و گردو)، ریواس، سیب‌زمینی شیرین- ولی به طور کامل حذفشون هم خوب نیست، ترکیب‌شون با منابع کلسیم باعث می‌شه کمتر جذب شن.
وزن متعادل داشته باشید اضافه‌وزن می‌تونه متابولیسم بدن رو تغییر بده و زمینه رو برای سنگ‌سازی فراهم کنه.
- آب لیمو تازه (حاوی سیترات طبیعی هست که از سنگ جلوگیری می‌کنه)
- چای سبز یا آب نارنج تازه هم مفیدن ولی در حد متعادل، چای پررنگ مصرف نکنید.
۵. آیا سنگ کلیه و مجاری ادراری درمان دارد؟
در مواردی که اندازه سنگ کوچک باشد (معمولاً کمتر از ۶ میلی‌متر)، احتمال دفع خودبه‌خودی سنگ وجود دارد. درمان شامل افزایش مصرف مایعات( افزایش مصرف مایعات و نوشیدن حداقل ۲.۵ تا ۳ لیتر آب در روز برای افزایش حجم ادرار و تسهیل دفع سنگ) و استفاده از داروهای مسکن (معمولاً از داروهایی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن استفاده می‌شود. و داروهای کمک‌کننده به دفع سنگ مانند *تامسولوسین* که باعث شل شدن عضلات مجاری ادراری و تسهیل عبور سنگ می‌شود) است. در صورت بزرگ بودن سنگ یا وجود درد شدید و عفونت، اقدامات درمانی شامل سنگ‌شکنی برون‌بدنی، یورتروسکوپی و نفرولیتوتومی از راه پوست انجام می‌شود. همچنین، بررسی دقیق نوع سنگ و شرایط بیمار توسط پزشک متخصص اورولوژی برای انتخاب مناسب‌ترین روش درمان ضروری است.
با رعایت نکات پیشگیری و در صورت بروز علائم، مراجعه به پزشک متخصص میتواند به تشخیص و درمان به‌موقع کمک کند.
÷
در صورتی که سنگ بزرگ باشد، با درد شدید همراه باشد یا موجب انسداد و عفونت شود، اقدامات زیر انجام می‌گیرد:
- سنگ‌شکنی برون‌بدنی با امواج صوتی ESWL استفاده از امواج صوتی برای خرد کردن سنگها به قطعات کوچک‌تر، مناسب برای سنگ‌های با اندازه متوسط.
یورتروسکوپی وارد کردن ابزار نازک از طریق مجرای ادراری برای مشاهده و خرد کردن یا خارج‌سازی سنگ.
نفرولیتوتومی از راه پوست (PCNL) روشی تهاجمی‌تر برای خارج کردن سنگ‌های بزرگ یا پیچیده از طریق ایجاد یک برش کوچک در پوست و وارد کردن ابزار به کلیه.
بر اساس نوع ترکیب سنگ، ممکن است از داروهای خاصی برای جلوگیری از تشکیل مجدد سنگ استفاده شود، مانند:
آلوپورینول برای سنگ‌های اسید اوریکی
سیترات پتاسیم یا تیازیدها برای سنگ‌های کلسیمی
-آنتی‌بیوتیک‌ها در صورت وجود سنگ‌های ناشی از عفونت
در نهایت، بررسی دقیق نوع سنگ و شرایط بیمار توسط پزشک متخصص اورولوژی برای انتخاب مناسب‌ترین روش درمان ضروری است.
خبرنگار مفدا بم: هادی همتی نژاد