جمعیت جوان، فعال و پویا یکی از عوامل مهم اقتدار و از پایه‌های اصــلــی قــــدرت و رشـــد اقــتــصــادی اجـتـمـاعـی کـشـورهـا محسوب می‌شود. قدرت و توسعه هر کشور در رابطه با نیروی انسانی و جمعیت معنا پیدا می‌کند. کشور ما سال‌ها از جمعیت جوان برخوردار بوده و همچنان لازم است این ثروت حیاتی حفظ و تقویت شود. متأسفانه در سال‌های اخیر روند باروری در کشور شیب نزولی داشته است و مطالعات نشان می‌دهد میزان خانواده‌های بدون فرزند یا تک‌فرزند افزایش یافتـه است. کاهش جمعیت در کشور، تهدیدی تحت عنوان «سالمندشدن» و «کم‌جمعیتی» را به دنبال خود داشت. بنابراین اهمیت فرزند آوری در این دوران که جامعه ایرانی با کاهش جمعیت جوان روبه رو است، فراوان است.
اثرات کاهش جمعیت
کم‌جمعیتی مسئله مهمی است. پدیده کم‌جمعیتی باعث مهاجرت اتباع خارجی به کشور ایران در آینده است که بیشتر از طرف کشورهای اطراف صورت میگیرد. متأسفانه مهاجرت از اطراف برای ایران از لحاظ فرهنگی و اجتماعی و امنیتی مشکلات بسیاری ایجاد می‌کند. هرچه مهاجرت جمعیت خارجی بالاتر برود، اینها به گروه‌های مسلط اجتماعی تبدیل می‌شوند که بعدها برای خود حقوق ویژه‌ای مطالبه خواهند کرد و به تدریج این افزایش آمار مهاجرین ترکیب نژادی، فرهنگی، قومی کشور را به هم می‌ریزد. همچنین این روند کاهشی هشدار جدی برای اقتدار، پویایی و بالندگی کشور است. کــاهش جمعیــت و افــزایش تعــداد سالمندان سبب عدم نشاط اقتصادی و اجتماعی جوامع می‌شود و دولت را با کاهش نیروی کار مواجه می‌کند. شواهد علمی نشان می‌دهد سالخوردگی در آینده اثـرات منفی و ریشه دار بر جایگاه سیاسی، اقتصادی و امنیتی کشور در منطقه و جهان خـواهـد گذاشت.
علل عـدم تمایـل بـه فرزنـدآوری
عوامل اقتصادی و مالی از مهمترین علل عـدم تمایـل بـه فرزنـدآوری می‌باشد. نداشتن شغل ثابت و درنتیجه آن نبود درآمد که یکی از مهمترین عوامل اقتصـادی اثرگـذار بـر مخـارج خـانواده مــی‌باشد، قیمت بالای مسکن و عدم توانایی افراد در خرید یا اجـاره مسکن، هزینه‌های بالای فرزند و عدم اطمینان از آینده فرزندان از چالش‌هـای اقتصـادی اسـت کـه در عـدم تمایـل بـه فرزنـدآوری نقـش دارد.
علاوه بر عوامل اقتصادی، مواردی چون افـزایش تحصـیلات و اشتغال زنـان و درنتیجه نداشتن زمان لازم جهت تربیت درست فرزند، سیاستهای آموزشـی و بهداشـتی، کاهش مرگ‌ومیر نـوزادان، افزایش فاصله بین ازدواج تا حاملگی اول، افزایش سن ازدواج و تغییر در نگرش‌ها نیز از علل کاهش تمایل به فرزندآوری است.
ازمنظر جامعه شناختی نیز نگرش منفـی بـه ازدواج باعـث می‌شود که جوانان بـه جای پایبنـدی بـه ارزش‌های ازدواج، بـه روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج دامن بزنند که می‌توانـد برای شخص و برای جامعه پرمخاطره باشد. علاوه بر این امروزه ممکن است زوجین برای کسب لذت و اوقات فراغت جایگزین‌های دیگری غیر از فرزنـد داشـته باشـند. همچنین مشکلات زناشویی و درنتیجـه آن نارضـایتی از ازدواج از دلایل عدم فرزندآوری هست. عدم اطمینان به تداوم زندگی زناشویی آنها را ترغیب می‌کند که کمتر به فرزند و بیشتر به تحصیلات و شغل درخور بیندیشند.
راهکارها
جوانان نه تنها سازنده آینده کشور هستند بلکه بخش اصلی زمــان حـال و جامعه کنونی بـه شمار مـی‌رونـد، لذا رفع موانع ازدواج ازجمله حل مشکلات آنـان در زمینه کـار، مسکن، ازدواج و ترویج تشکیل خانواده و تقویت بنیان‌های خانواده، از مهمترین راهکارهای جوانسازی جمعیت است.
کاهش مشکلات اقتصادی به عنوان مهمترین دلیل عدم تمایل به فرزندآوری میتواند منجر به افزایش نرخ باروری شود. با برنامه‌ریزی‌های اقتصادی، کار آفرینی و اشتغال‌زایی برای جمعیت فعال و مولد همراه با اتخاذ سیاستهای حمایتی و ترغیب فرزندآوری، انتظار می‌رود مسیر هموارتر شود.
دیگر راهکارهای عملی افزایش جمعیت عبارت است از تشویق جوانان به ازدواج و کاهش سن ازدواج، برنامه‌های تحکیمی با هدف کاهش مشکلات زناشویی و کاهش میزان طلاق و افزایش امید به آینده و جلوگیری از بی‌بند باری و فساد اخلاقی. همچنین ایجاد شـرایط مناسـب بـرای مـادران بـاردار دانشـجو و شاغل، تسـهیل مرخصـی زایمـان، پرداخت حق بیمه برای مـادران دارای فرزند بیشتر، اختصـاص خوابگاه‌هــای مجهز به دانشجویان متاهل، اضافه شدن سقف سنی استخدامی برای متأهلان، تأمین مهدکودک برای نگهداری کودکان مادران شاغل، تأمین سبد غذایی مــادران بـــاردار، شیرده و دارای کودک زیر ۵سال با توجه به وسع مالی آنها، تامین هزینه‌های درمانی زوجهای نابارور از راهکارهای مهم برای افزایش فرزندآوری می‌باشد.
شواهد مختلف نشان داده اند که اجرای برنامه‌های آموزشی و انگیزشی برای زنان متاهل بدون فرزند منجر به تغییر مثبت در نگرش آنها نسبت به فرزندآوری می‌شود و به طور کلی مداخلات آموزشی میتواند بر نگرشهای مرتبط با باروری تاثیر بگذارد. از این رو گسترش این آموزش‌ها میتواند از برنامه‌های مهم در اجرای قانون جوانی جمعیت باشد.
منابع:
محمدی، مریم و همکاران. (۱۴۰۳) بررسی تاثیر مداخله آموزشی مبتنی بر سازه مراحل تغییر بر نگرش و مرحله تغییر رفتار فرزندآوری زنان متاهل. آموزش بهداشت و ارتقای سلامت. ۱۲ (۲) :۲۱۹-۲۲۸
نجفی اصل, زهره. (۱۴۰۱). مطالعه ریشه‌های غیراقتصادی عدم تمایل زنان به فرزندآوری مطالعه موردی: زنان مراجعه‌کننده به باشگاه‌های ورزشی منطقه یک تهران. راهبرد اجتماعی فرهنگی. ۱۱ (۴). ۳۱۳-۳۴۰
منتظری، رویا؛ سوداگر، امیری, نوید , کاظمیان, مهرانه و احمدیان, محمد . (۱۴۰۱). جوانسازی جمعیت چرا؟وچگونه؟. فصلنامه بهورز. ۳۳ (۱۱۲). ۳۰-۳۴
عسگری، علیرضا. معینی، سیدرضا و کاظمی‌پور، شهلا. (۱۴۰۰). نقش جمعیت در حفظ اقتدار کشور با رویکرد امنیت اقتصادی. فصلنامه علمی «اقتصاد ایران و امنیت اقتصادی. ۱ (۴). ۱۲۱-۱۵۴
اسحاقی، محمد؛ محبی، سیده فاطمه؛ پاپی نژاد، شهربانو؛ و جهاندار، زینب. (۱۳۹۳). چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل در یک مطالعه کیفی. زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، ۱۲(۱)، ۱۱۱-۱۳۴.