بیماری پنومونی یک نوع بیماری التهابی ریه و عفونت حاد تنفسی است که در نتیجه تأثیر عوامل بیماری‌زای خارجی به وجود می‌آید و بر روی ریه‌ها تاثیر گذاشته که منجر به التهاب و پرشدن فضاهای داخل ریه و مجاری هوایی (موسوم به آلوئول‌ها) از مایع می شود. به دنبال ایجاد عفونت ، گلبول‌های سفید به طرف ریه‌ها حرکت می‌کنند تا با عفونت مبارزه کنند . اما این جریان منجر به بروز اختلال در عملکرد اصلی ریه یعنی دریافت اکسیژن از هوا و انتقال آن به سیستم گردش خون می شود. در نتیجه رسیدن اکسیژن به خون با مشکل مواجه می‌گردد. اگر اکسیژن موجود درخون شما کاهش یابد سلولهای بدن شما به درستی کار خود را انجام نخواهند داد.
به دلیل نرسیدن اکسیژن و سایر علت‌های ثانویه که موجب انتشار عفونت در داخل بدن می‌شود، امکان دارد فرد بمیرد. بیماری ذات‌الریه معمولاً در اثر عفونت ناشی از ویروس یا باکتری و گاهی نیز در اثر سایر میکروارگانیسم‌ها، برخی داروها و شرایط دیگر مانند بیماری خودایمنی رخ می‌دهد.
پنومونی می‌تواند طیف وسیعی از یک بیماری اولیه ساده تا عفونت پیشرفته و مهلک را شامل شود و ممکن است در اثر عوامل متعدد و گوناگونی ایجاد گردد. میکروب‌های متفاوتی عامل ذات‌الریه هستند. اگرچه بعضی از این میکروب‌ها شایع و تشخیص آنها آسان است، اما در مواردی تشخیص عامل بیماری بسیار مشکل می‌باشد. این بیماری معمولاً در اثر عفونت‌های باکتریایی، قارچی و یا ویروسی ایجاد شده و عامل اصلی مرگ ناشی از بیماری‌های عفونی در کودکان کمتر از ۵ سال محسوب می‌شود.
عوامل عفونی معمولا در ریه افراد سالم وجود ندارند . گاهی اوقات آنها توسط جریان خون به ریه ها می‌رسند، ولی اغلب همراه با نفس کشیدن توسط قطرات ریز آب موجود در هوای تنفسی به ریه‌ها منتقل می‌شوند .
فرد دچار عفونت، با عطسه و سرفه میکروارگانیسم‌ها را وارد هوا می‌کند. برخی از میکروارگانیسم‌ها خصوصا ویروس ها همراه تنفس وارد ریه می‌شوند . بعضی از میکروب هایی که به طور معمول در حلق افراد زندگی می کنند بی ضرر هستند. در صورتی که شخص به هر علت از جمله به علت ابتلا به ویروس، ضعیف شده باشد این میکروب‌ها به درون ریه‌ها راه می‌یابند .
علائم ذات‌الریه
علائم ذات‌الریه با توجه به سن و سلامت عمومی فرد متفاوت است. افراد مبتلا به سینه پهلو عفونی اغلب سرفه همراه با خلط، تب همراه با لرز شدید، احساس خستگی، بی‌اشتهایی، حالت تهوع یا استفراغ، سردرد، تنگی نفس(هنگام انجام فعالیت‌های عادی یا حتی هنگام استراحت)، درد قفسه سینه گزنده یا شدید در حین نفس کشیدن، و افزایش تعداد تنفس را تجربه می‌کنند، در افراد مسن ممکن است گیجی مشهودترین علامت بیماری ذات‌الریه باشد.
علائم و نشانه‌های متداول در کودکان زیر پنج سال عبارتند از: تب، سرفه و تنفس سریع یا اشکال در تنفس.
تب خیلی تعیین‌کننده نیست، زیرا در بسیاری از بیماری‌های شایع دیگر نیز رخ می‌دهد، و ممکن است در کسانی که مبتلا به بیماری شدید و سوء تغذیه هستند، مشاهده نشود. علاوه بر این، سرفه اغلب در کودکان کمتر از ۲ ماه مشاهده نمی‌شود.
افراد در معرض خطر ابتلا به بیماری پنومونی
۱- افرادی که شرایط پزشکی خاص مزمن دارند، مانند بیماربهای ریوی، آسم، فیبروز کیستیک، دیابت یا نارسایی قلبی.
۲- افرادی که اخیراً بستری شده‌اند و یا در حال حاضر در بیمارستان بستری هستند یا از بیماری بسیار شدیدی بهبود یافته‌اند.
۳- در مراکز نگهداری ویژه زندگی می‌کنند.
۴- افرادی که سن ۶۵ سال به بالا دارند.
۵- نوزادان از بدو تولد تا ۲ سالگی
۶- افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف به دلیل بیماری یا استفاده از داروها، مانند استروئیدها یا داروهای خاص سرطان.
۷- افرادی که اخیراً دچار عفونت تنفسی مانند سرماخوردگی یا آنفلوانزا شده‌اند.
۸- افرادی که سیگار می‌کشند، از انواع خاصی از دارو استفاده می‌کنند و یا مقدار زیادی الکل می‌نوشند.
۹- افرادی که در معرض تحریک کننده‌های ریه مانند آلودگی، دود و برخی مواد شیمیایی قرار دارند.
داشتن رژیم غذایی مناسب، پرهیز از مواد غذایی التهاب‌زا نظیر چربی‌های اشباع و مصرف مواد غذایی حاوی ویتامین های B۶، E و C، سلنیم و روی، برای تقویت سیستم ایمنی و مقاومت در برابر عفونت ها توصیه می‌شود.
منابع غذایی حاوی ویتامین E عبارتند از: تخمه آفتابگردان، جوانه گندم، سیب زمینی و میگو. منابع غذایی حاوی ویتامین C عبارتند از: کلم بروکلی، گل کلم و انواع میوه‌ها و منابع غذایی حاوی ویتامین B۶ شامل سیب‌زمینی، موز، عدس و اسفناج می‌باشد.
از آنجایی که ذات‌الریه از جمله عوارض جانبی بیماری آنفولانزا نیز می‌باشد. لذا پیشگیری از ابتلا به آنفولانزا روش پیشگیری مناسبی جهت عدم ابتلا به ذات الریه است. امروزه واکسن‌هایی وجود دارند که با نظر پزشک تجویز می‌شوند و می‌توانند در برابر پنوموکوک که منجر به بروز ذات‌الریه باکتریایی می‌شود مقابله کنند. معمولاً این واکسن تنها برای افرادی تجویز می‌شود. که دارای شانس بالایی جهت ابتلا به این بیماری باشند.
طبق گفته پزشکان متخصص قسمت عمده ای از مرگ و میر حاصل از این بیماری قابل پیشگیری است و تشخیص و شناسایی زودهنگام در بیماری‌های عفونی ریوی می‌تواند منجر به نجات بیمار و جلوگیری از آسیب شدید ریوی شود .
واکسیناسیون، ترک سیگار، شستشوی دست‌ها، استراحت کافی، رژیم غذایی سالم و ورزش منظم در پیشگیری از پنومونی تأثیر زیادی دارند.
تشخیص پنومونی
با توجه به شرایط بیمار تشخیص ذات‌الریه با معاینه بدنی، اشعه ایکس، کشت خون، کشت خلط، پالس اکسی‌متری، سی تی اسکن، نمونه سیال و برونکوسکوپی انجام می‌شود.
درمان پنومونی
درمان پنومونی به نوع ذات‌الریه، شدت و سلامت عمومی فرد بستگی دارد، معمولاً آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی، استراحت، مسکن معمولی و مایعات برای بهبود کامل بیماری پنومونی کافی است. افرادی که دارای وضعیت پزشکی خاص هستند، سالمندان و کودکان نیاز به مراقبت‌های بیشتری و گاه بستری در بیمارستان دارند.