به گزارش مفدا بم، در سالهای بعد از جنگ تحمیلی طرحی موسوم به «طرح تنظیم خانواده» در دستور کار دولت وقت قرار گرفت که شعار آن «فرزند کمتر، زندگی بهتر» بود. متاسفانه در آن دوران این طرح به صورت حداکثری در رسانه ها تبلیغ می شد و حتی وزارت بهداشت نیز تسهیلاتی را برای اجرای این شعار در اختیار خانواده ها قرار می داد که به نهادینه شدن موضوع فرزند کمتر در خانواده ها منجر شد. جمعیت مولد کشور که کمتر از حدود یک دهه قبل بیش از ۷۰ درصد بود، کم شده است. سیاست‌هایی که توسط مقام معظم رهبری در اردیبهشت ماه ۱۳۹۳ ابلاغ شد تمام بحث‌های حمایتی از جوانان برای ازوداج و فرزندآوری در سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری موجود است، اما متاسفانه در اجرا آنچه که باید باشد، نبوده است.

جمعیت

واژه Population در لغت به‌معنی تمام افرادی است که در یک ناحیه جغرافیایی اعم از شهر یا روستا زندگی می‌کنند. در جمعیت‌شناسی، تمام یا بخشی از ساکنان یک ناحیه را "جمعیت" می‌گویند. و در اصطلاح به کلیه کسانی که به‌طور مستمر در یک واحد جغرافیایی (کشور، استان، شهرستان، شهر یا روستا) به‌صورت خانوار و خانواده زندگی می‌کنند، جمعیت گفته می‌شود. بدین ترتیب، جمعیت‌های ویژه‌ای که برای منظوری خاص، در زمانی مشخص و مکانی معین دور هم گرد آیند (غوغا، ازدحام و ...) لزوماً در جمعیت‌شناسی مورد نظر نیستند.

خطر کاهش و پیری جمعیت ایران یک واقعیت علمی است و هیچ متخصصی در این زمینه هیچ شکی ندارد. عموم مردم نیز با یک نگاه ساده به شیب تند کاهش جمعیت متوجه آن می‌شوند. متخصصان نیز به اندازه کافی در این خصوص هشدار داده‌اند.

علت کاهش باروری در کشور

یکی از علل مهم کاهش باروری در کشور تغییر سبک زندگی زوج‌ها و جوانان است، از عوامل دیگر می‌توان به کاهش آمار ازدواج و افزایش متوسط سن ازدواج در زنان و مردان، افزایش فاصله بین ازدواج و تولد فرزند اول و افزایش فاصله بین بارداری‌ها اشاره کرد، بر اساس اطلاعات موجود فاصله بین ازدواج و تولد فرزند اول حدود ۳.۵ سال و میانگین فاصله زمانی بین فرزند اول و دوم و نیز دوم و سوم حدود ۵.۵ سال برآورد شده است و با توجه به روند صعودی متوسط سن ازدواج در کشور در سال‌های اخیر تأخیر طولانی در تولد فرزند اول و فرزندان بعدی سبب خواهد شد که فرصت‌های مناسب برای بارداری از دست برود که این امر به نوبه خود محدود شدن فرزندآوری را به دنبال دارد و همچنین اگر زوج‌ها در آغاز زندگی دارای مشکلات ناباروری باشند، ایجاد فاصله طولانی بین ازدواج و تولد اولین فرزند موجب خواهد شد که مشکل ناباروری برای مدت طولانی‌تری از نظر پوشیده بماند و درمان‌های بعدی را نیز با مشکلات بیشتری روبرو کند.

تأثیر پدیده تک فرزندی بر جمعیت

رواج پدیده تک فرزندی یکی دیگر از عوامل کاهش باروری است و بر اساس آمارها حدود ۱۹ درصد خانواده‌ها تک فرزند هستند و پدیده تک فرزندی در آینده‌ای نه چندان دور می‌تواند صدمات سنگین و جبران ناپذیری را بر پیکره جامعه ایرانی وارد کند، موانع اقتصادی نیز عامل دیگری است که بر کاهش آمار ازدواج و فرزندآوری جوانان مؤثر است و یکی از علت‌های تک فرزند شدن خانواده‌ها نیز مشکلات اقتصادی است، چرا که بیشتر زوج‌های جوان از ترس عدم توانایی اقتصادی بچه‌دار شدن را به تأخیر می‌اندازند و یا تک فرزندی را ترجیح می‌دهند.

پیامد های کاهش نرخ باروری

کاهش باروری آسیب‌ها و پیامدهای منفی از جمله کاهش نسبت جمعیت جوان و مولد در جمعیت کشور، کاهش نیروی کار و افزایش مصرف کنندگان، ایجاد مشکل در رشد و پیشرفت کشور، کاهش تولید ناخالص داخلی، کاهش صادرات محصولات صنعتی، افزایش واردات، کاهش ذخایر ارزی و افزایش بدهی‌های خارجی را به دنبال دارد و در جامعه سالمند چابکی و سرعت لازم برای حل مسائل اجتماعی، فرهنگی، خلاقیت، نوآوری، کثرت نسل و ریسک پذیری کاهش پیدا می‌کند و این موارد در تمام زمینه‌ها به ضرر جوامع خواهد بود.

تأثیرکاهش نرخ باروری و تک فرزندی بر هنجارهای خانواده‌

با کاهش تعداد فرزندان خانواده مسئولیت نگهداری از والدین سالمند به جای چند فرزند برعهده یک یا دو فرزند خواهد بود که مستلزم صرف هزینه‌های زمانی و مالی زیادی است، در فرهنگ ایرانی که مناسبات خانوادگی دارای ارزش بالایی است افزایش تک فرزندی در جامعه منجر به بالا رفتن احتمال ازدواج دو تک فرزند با یکدیگر و محروم شدن فرزند این زوج از داشتن دایی، خاله، عمو و عمه باعث کم رنگ شدن کارکرد اجتماعی و عاطفی خانواده در مفهوم وسیع و به هم خوردن تدریجی هنجارهای خانواده ایرانی می‌شود و در چنین شرایطی افزایش احتمال انزوای والدین تک فرزند در سنین پیری، دور از ذهن نخواهد بود، همچنین تبعات منفی از دست دادن تک فرزندی بر جنبه‌های مختلف سلامت جسمی و روانی والدین از جمله ابتلاء به افسردگی و بیماری‌های مزمن بسیار بیشتر از خانواده‌های چند فرزند است و نکته مهم دیگر این است که روند تک فرزندی در زنان و مردان تحصیل کرده رو به افزایش بوده و این مسئله می‌تواند به عنوان یک ضرر بزرگ تلقی شود و کشور را از ژن انسان‌های برتر و نخبه محروم کند؛ کاهش جمعیت همچنین موجب کاهش اقتدار ملی و بروز مسائل سیاسی امنیتی برای کشور می‌شود.

عوامل کاهش جمعیت

بررسی های انجام شده نشان می دهد که برخی از عوامل کاهش جمعیت عبارتند از: تمایل به زندگی مجردی، بالارفتن سن ازدواج، عدم تمایل به داشتن فرزند، قناعت و گرایش به تک فرزندی یا دو فرزند، رشد طلاق، آمار بالای تلفات در اثر تصادفات و سوانح و بیماری ها فراتر از معدل جهان، اجرای برنامه تنظیم جمعیت، اشتغال مادران، دغدغه تربیت فرزند.

تأثیر کاهش جمعیت بر سلامت

هرچند ممکن است کم بودن تعداد جمعیت خانواده محاسنی همچون توجه بیشتر به یک فرزند، صرف وقت بیشتر برای تربیت فرزند، کم شدن هزینه ها، رشد مناسب کاهش جمعیت و تأثیر آن بر سلامت فرد و خانواده محققان تأثیرات سوئی را هم نسبت به سلامت آنها داشته و «تهدید سلامتی» به حساب می آید.

تأثیر بر سلامت جسمی

تحقیقات نشان میدهد زنانی که چهار فرزند یا بیشتر به دنیا آورده اند، نسبت به زنانی که در دوران زندگی خود زایمان نداشته اند، کمتر در معرض خطر مرگ ناشی از بیماری های قلبی و عروقی قرار دارند. در افرادی که از داروهای جلوگیری از بارداری استفاده می کنند عوارضی هم چون افزایش سرطان پستان، افزایش سرطان گردن، افزایش خالهای سرطانی، پانکراتیت، سردرد، سردردهای میگرنی، کولیت التهابی، آنژیوادم، لوپوس، سکته های مغزی لوپوس، سکته های مغزی و تولید فیبروم های ولیومیوهای رحمی گزارش شده است.

تأثیر بر سلامت اخلاقی و تربیتی

در سبک زندگی مدرن که بر پایه انسان محوری، فردگرایی، لذت طلبی و سودجویی شکل گرفته است، مفاهیمی مانند ایثار و از خودگذشتگی جایی ندارد و نتیجه طبیعی چنین اخلاقیاتی فرار از تشکیل زندگی مشترک است که نیاز به ایثار و گذشت از راحتی، لذت جویی و خوشگذرانی دارد. سیاستگذاران کنترل جمعیت، در واقع به چگونگی تربیت افراد در جامعه و خانواده توجهی نداشته و تنها به کم شدن جمعیت می‌اندیشند.

تأثیر بر سلامت روانی و اجتماعی

مشکلات ذهنی و اجتماعی، تجملگرایی و اضطراب، نبود همبازی، یأس و افسردگی، از میان رفتن صله رحم، نبود فرصت ابراز عواطف، رواج سقط جنین، پیری جمعیت.

چالش اصلی کشور در میزان باروری

در حال حاضر چالش اصلی کشور در زمینه باروری این است که میزان باروری در سطحی پایین‌تر از نرخ جانشینی قرار دارد که این امر در دراز مدت می‌تواند به نرخ رشد منفی در جمعیت، کاهش سهم جمعیت جوان از کل جمعیت و سالخوردگی جمعیت منتهی شود، در حال حاضر افزایش جمعیت، نیاز جامعه و توسعه کشور است و باید در این مسیر ضمن شناسایی موانع ازدواج و فرزندآوری و رفع یا تسهیل این موانع ساختاری و فراهم کردن زیرساخت‌های لازم، جوانان را به ازدواج و افزایش فرزندآوری تشویق کنیم؛ مهم‌ترین مشکل در زمینه جمعیت چه در سطح کلان و چه در سطح دانشگاهی بحث حرکت جمعیت به سمت پیری و شاخص فرزندآوری پایین در کشور و استان است و اکنون نیز پاندمی کرونا به شدت نرخ باروری و فرزند آوری را تهدید می‌کند و به افزایش مشکلات جمعیتی دامن زده است، چرا که هنوز مشخص نیست این بیماری چه زمانی از بین برود و یا درمانی برای آن پیدا شود.

وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی با تاکید بر اینکه وضعیت جمعیتی کشور بسیار ناجور است و ما فرصت زیادی برای افزایش جمعیت در کشور نداریم، گفت: اگر در ۷ سال آتی کاری برای افزایش جمعیت نکنیم بعداً قابل جبران نخواهد بود و این موضوع از دغدغه‌های مقام معظم رهبری است.

بهورزانی که نسبت به تشویق افراد تحت پوشش خود جهت افزایش جمعیت اقدام کنند و در نظر گرفتن بسته های تشویقی، افزایش مراکز درمان ناباروری و بلوک زایمانی، ارائه بسته های خدمات ناباروری، قرار گرفتن هزینه های دارو و پاراکلینیک و تجهیزات پزشکی مرتبط به صورت ۹۰ درصد تحت پوشش بیمه برخی از اقدامات وزارت بهداشت جهت افزایش جمعیت می باشد.

راهکارهای پیشنهادی برای افزایش باروری و جمعیت جوان و مولد

ترویج سبک زندگی اسلامی ایرانی و فرهنگ دوری از تجمل گرایی، فرهنگ سازی برای افزایش فرزندآوری و آگاه سازی زوج‌ها نسبت به پیامدهای بی فرزندی و کم فرزندی، رفع موانع اقتصادی، حمایت مالی جوانان برای ازدواج و فرزندآوری و با بهره گیری از سیاست‌های کلی جمعیت

افزایش جمعیت به صلاح کشور

داده های مربوط به سرعت پیری جمعیت نشان می دهد ایران دومین کشور با سریع ترین نرخ رشد سالمندی در جهان است و در سال ۱۴۳۰ جمعیت سالمند کشور ۲۶ درصد از کل جمعیت را به خود اختصاص خواهند داد و عملا در این سال کشور در دوره سالمندی مفرط قرار خواهد گرفت.

افزایش جمعیت به صلاح کشور است و سیاست های ملی و استراتژی رشد جمعیت کشور و حفظ تعالی و جوانی آن دغدغه تمامی دلسوزان در جامعه بوده، اما باید به فکر تولد جمعیت سالم باشیم در غیر این صورت ازدیاد جمعیتی که به دنبال آن بار اقتصادی و اجتماعی بر جامعه و کشور تحمیل نماید بهره ای به دنبال نخواهد داشت.

مجلس برای کاهش دادن به این دغدغه ها، قانون «جوانی جمعیت و حمایت از خانواده» را مصوب کرد که هدف‌گذاری کلی این قانون «رفع موانع فرزندآوری» است، این قانون نخستین قانون حمایت از جمعیت و فرزندآوری در طول تاریخ ایران بوده و اگر به‌صورت کامل و با تمام بندهایش اجرا شود، قرار است در طی هفت سال، از بسته شدن پنجره جمعیتی کشور ما جلوگیری کند.

پیامدهای سالخوردگی جمعیت

سالمندی جمعیت پیامدهای بسیار جدی برای کشور رقم خواهد زد که مهم‌ترین این پیامدها در حوزه اقتصاد خواهد بود. زمانی که سالخوردگی این میزان از جمعیت را به خود اختصاص می‌دهد یعنی نیروی کار کاهش پیدا می‌کند و این درحالیست که ما نیازمند نیروی کار خارجی خواهیم شد؛ وقتی نیروی کار کاهش پیدا کند، تولید ناخالص ملی GDP نیز کاهش و وابستگی ما به واردات افزایش می‌یابد. با وارد شدن نیروی کار خارجی، خروج ارز از کشور تسریع پیدا خواهد کرد.

برخی حقایق در مورد جمعیت

امید به زندگی در حال افزایش است. در سال ۲۰۰۰ نرخ امید به زندگی در سراسر جهان، ۶۷ سال بود و در سال ۲۰۱۵ امید به زندگی به ۷۱ سال افزایش یافت و پیش‌بینی می‌شود که تا سال ۲۰۵۰، سن امید به زندگی به ۷۷ سال برسد.

جمعیت جهان در حال حاضر، با سرعت زیاد یعنی تقریبا ۸۳ میلیون نفر در سال در حال رشد است. البته باروری در سراسر جهان از دهه ۱۹۶۰ کاهش یافته است.

گفتنی است که سالها ایران با طرح فرزند کم‌تر؛ زندگی بهتر جلو رفته بود. سیاستهای کنترل جمعیت در دهه‌های ۶۰ و ۷۰ با تندروی بیش از حد اجرا می‌شدند و در واقع ترویج همان سیاستها؛ امروز کشور را گرفتار کاهش نرخ باروری کرده است، طوری که بسیاری از کشورهای منطقه شرایط بسیار مطلوب‌تری نسبت به ما تجربه می‌کنند.

جمعیت جوان و برخورداری کشور از یک نمای جوان و پرنشاط، یکی از مهم‌ترین شاخصها و سرمایه‌های یک کشور است که می‌تواند حرکت و پیشرفت آن را سرعت بخشد؛ لذا کاهش جمعیت جوان کشور یک آسیب جدی است.

انتهای پیام/

محقق: شیما خسروی

انجمن علمی دانشکده پرستاری مامایی، دانشگاه علوم پزشکی بم

منابع

Asemooni

Isna

Irna

Beytoote

Imna

Hamshahrionline

Wikipedia