به گزارش مفدا بم، واژه پاتولوژی یا آسیب شناسی به معنای مطالعه درد و رنج است (در یونانی pathos به معنی درد و رنج و logos به معنی مطالعه است). اما هنگامی که این واژه را در پزشکی مدرن به کار می بریم، منظور مطالعه بیماری است.

نظر ویرشو مبنی بر اینکه بیماری در سطح سلولی آغاز می شود قطعا صحیح بوده است، ولی امروزه می دانیم که اختلالات سلولی ریشه در تغییرات مولکولی (ژن ها، پروتئین ها و غیره) دارند و آنها هستند که بقا و رفتار سلول ها را تحت تأثیر قرار می دهند. بنابراین اساس آسیب شناسی مدرن (علم پاتولوژی)، فهم اختلالات سلولی و مولکولی است که باعث ایجاد بیماری ها می شوند. ذکر این اختلالات در زمینه عملکرد و ساختار طبیعی سلول کمک کننده خواهد بود که مضمون علم را تشکیل می دهد.

به جهت آشنایی با رشته پاتولوژی بالینی همراه شدیم با؛ دکتر حامد صادقیان ( دکترای پزشکی حرفه ای - دکترای تخصصی پاتولوژی بالینی و تشریحی – دانشگاه علوم پزشکی مشهد - عضو انجمن پاتولوژی ایران شاخه خراسان- عضو کارگروه تعرفه و کدینگ پاتولوژی انجمن پاتولوژی ایران و عضو سابق کمیسیون آموزش نظام پزشکی مشهد) که در این باره شرح میدهد.

پاتولوژی بالینی (‏‎ (clinical‏در تعریف ساده چیست؟

پاتولوژی بالینی، حوزه وسیعی از علوم را شامل میشود مانند بیوشیمی، هورمون شناسی، ایمونولوژی، ژنتیک، میکروب شناسی و .... در این بخش، با توجه به شناختی که از فیزیولوژی طبیعی بدن داریم، ساختارها و مواد موثر در متابولیسم بدن را مورد بررسی قرار میدهیم و مواردی را که خارج از محدوده های طبیعی هستند و میتوانند در تشخیص بیماری کمک کنند، تعیین می کنیم. مثلا با تعیین سطوح هورمونهای در گردش خون، می توانیم به پزشک در تعیین نوع اختلال هورمونی و تعیین مسیر درمان کمک کنیم. یا در صورتیکه فرد دارای علائم عفونت ادراری است، با بررسی میکروسکوپی و بیوشیمی ادرار و همچنین آزمایشات میکروب شناسی مانند کشت، میتوان عفونت و نوع آنرا تایید و آنتی بیوتیک مناسب جهت درمان را به پزشک معرفی کرد. پس از ارائه این نتایج، پزشک آنتی بیوتیک مناسب را انتخاب و با توجه به شرایط بیمار مانند سن و وزن او، دوز و مدت زمان درمان آنتی بیوتیک را برای بیمار تجویز می کند.

تفاوت آسیب شناسی بالینی و تشریحی چیست؟

اسیب شناسی تشریحی به تشخیص بیماریها براساس ظاهر ارگانها، ریزبینی و مشخصات ایمونولوژیک و مولکولی ارگانها، بافتها و تمام بدن (اتوپسی) میپردازد. اما اسیب شناسی بالینی به تشخیص بیماریها براساس آنالیز آزمایشگاهی مایعات بدن مثل خون، ادرار، و بافتها با استفاده از شیمی، میکروبیولوژی، خونشناسی و آسیبشناسی مولکولی میپردازد

پاتولوژی بالینی را به طور کلی چه مواردی را بررسی میکند و ازمایشات بالینی در روند بررسی اختلالات چه قدر کمک کننده است ؟

پاتولوژیستها پزشکانی هستند که تشکیل بیماریها را براساس بیوپسی (نمونه برداری) یا آنالیز مایعات بدن میدهند.

تشخیص اکثر سرطانها با پاتولوژیستها میباشد. پاتولوژیست آناتومیکال بیوپسیهای بافتی را بررسی میکند. بعضی پاتولوژیستها در زمنیه ژنتیک تخصص میگیرند که میتوانند برای مثال بهترین درمان مناسب برای نوع خاص سرطان را مشخص کنند.

پاتولوژیستها با سایر پزشکان کار میکنند تا مراقبتهای پزشکی بیماران را بهبود ببخشند.

پاتولوژیستها ممکن اتوپسی بیماران خواسته شده را انجام دهند تا علت مرگ را کشف کنند.

نتایج اتوپسی میتواند به بیماران زنده کمک کند تا به عنوان مثال یک بیماری ارثی ناشناخته در یک خانواده را تشخیص دهد.

پاتولوژیستها هسته مرکزی نظام دانشکدههای پزشکی هستند و همچنین به عنوان مدیر آزمایشگاه پزشکی (شامل آسیبشناسی تشریحی، بیوشیمی، میکروبیولوژی، سیتولوژی و بانک خون و..) نقش مهمی در توسعه و رشد سیستمهای مراقت بهداشتی و اطلاعاتی پزشکی ایفا می‌کنند.

یک گزارش پاتولوژی (جواب آزمایش) شامل چه قسمت هایی ست؟

گزارش پاتولوژی یا گزارش آسیب شناسی (Pathology Report) یک سند پزشکی است که اطلاعاتی را در مورد تشخیص بیماری مانند سرطان ارائه می‌دهد. برای آزمایش بیماری، نمونه ای از بافت مشکوک به بیماری شما به آزمایشگاهی ارسال می‌شود و پزشکی به نام آسیب شناس یا پاتولوژیست آن را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند که البته برای بدست ‌آوردن اطلاعات بیشتر و دقیق‌تر ممکن است آزمایش های دیگری هم روی نمونۀ شما انجام شود. تمامی این یافته‌ها به گزارش آسیب شناسی شما (پاتولوژی) وارد می‌شود. اطلاعاتی شامل نوع بیماری شما، اینکه سرطان در بدن شما چقدر گسترش پیدا کرده و سایر جزئیات. در نهایت پزشک شما از این گزارش برای تصمیم گیری در مورد بهترین روش درمانی استفاده می‌کند. بطور خلاصه مواردی در جواب ازمایش هست شامل:

بررسی تشریحی (شرح عمومی یا گروس یا ماکروسکوپی یا Gross description یا Macroscopic description)

شرح میکروسکوپی (Microscopic description)

درجه (گرید، Grade) بیماری - میزان میتوز (Mitosis)

تهاجمی یا غیرتهاجمی بودن سرطان (Invasiveness)

حاشیه یا مارژین تومور (Tumor Margins)

درگیری گره های لنفی (Lymph Nodes) یا لنف آدنوپاتی (Lymphadenopathy)

مرحله یا استیج (Stage) سرطان

تومور مارکرها (Markers) یا آی اچ سی (IHC)

تشخیص یا دیاگنوز (Diagnosis یا Dx)

البته مشخصات (بخشی که حاوی اطلاعاتی است مانند نام، تاریخ تولد و شمارۀ پرونده پزشکی ) و توضیحات یا کامِنت‌ها (Comments یا Impresson) هم در برگ آزمایش است.

یک پاتولوژیست بالینی باید چه ابزار ها و دستگاه هایی بشناسد؟

آنالایزر آنالایزر تمام خودکار، آنالایزر نیمه خودکار، آنالایزر واشر و آنالایزر ریدر باید در آزمایشگاه پاتولوژی وجود داشته باشد.

شمارشگر سلول های خونی سل کانتر یا شمارشگر سلول خونی یک آنالایزر هماتولوژی کاملا اتوماتیک است که برای نمونه گیری، تست CBC و شمارش RBC در خون از آن استفاده می کنند.

سانتریفیوژ: این دستگاه برای جداسازی و تفکیک اجزای مختلف یک نمونه بر اساس ویژگی های مولکولی مثل چگالی و وزن مورد استفاده قرار می گیرد.

فلوسیتومتری: این دستگاه برای بدست آوردن فنوتایپ و خصوصیات سلول ها استفاده می شود که براساس پراکنده‌سازی نور توسط سلول‌های تحت آزمایش و انتشار فلورسانس از آن‌ها کار می کند.

هموگلوبین شمار: روشی قدیمی، ساده و سریع برای تخمین هموگلوبین ها است که امروزه در آزمایشگاه هایی استفاده می شود که ابزار چشمی تخصصی ندارد .

هموسیتومتر: یک لام میکروسکوپی است که شرایط را برای شمارش سلول فراهم می کند.

میکروتوم: وسیله ای است که از آن برای تهیه ی برش های بسیار نازک از نمونه استفاده می کنند که تیغه ی این دستگاه از جنس شیشه، استیل و یا الماس است.

جریان سنج: این دستگاه برای تست عملکرد شش به وسیله ی آزمایش سرعت بازده شخص و برای تشخیص بیماری آسم و COPD مورد استفاده قرار می گیرد.

بازار کار این رشته در جامعه به چه صورت است؟

پاتولوژیست‌ها پزشکانی هستند که ایجاد بیماری را بر اساس نمونه‌برداری یا آنالیز مایعات بدن بررسی می‌کنند. تشخیص اکثر سرطان‌ها با پاتولوژیست‌هاست. بعضی از پاتولوژیست‌ها در زمینه ژنتیک تخصص دارند و بعضی با سایر پزشکان همکاری می‌کنند تا بهترین راه درمان بیماری مشخص شود. پاتولوژیست‌ها مهم‌ترین نقش را در تشخیص بیماری‌ها دارند. کلیه مراحل پذیرش و آماده‌سازی نمونه‌ها تحت نظارت مستقیم متخصصین آسیب‌شناسی انجام می‌شود و وظیفه بررسی میکروسکوپی و ماکروسکوپی نمونه‌ها و تهیه گزارشات سیتولوژی و پاتولوژی بیمار، مستقیماً با متخصص آسیب‌شناسی است.

فارغ التحصیلان پاتولوژی، پزشکانی هستند که پس از اتمام دوره تحصیل پزشکی عمومی، با شرکت در آزمون دستیاری (تخصص)، در ابن رشته پذیرفته شده و چهار سال تحصیل کرده اند. پس از اخذ مدرک تخصص پاتولوژی، میتوانند به عنوان مسئول فنی آزمایشگاه مشغول به فعالیت شوند و یا به عنوان موسس، نسبت به تاسیس آزمایشگاه اقدام کنند.

در آزمایشگاه، علاوه بر موسس و مسئول فنی که ذکر شد، پرسنل دیگری نیز در بخشهای مختلف مشغول به فعالیت هستند که تحصیلات آنها مرتبط با بخشی است که در آن فعالیت میکنند. کارشناسان علوم آزمایشگاهی صلاحیت فعالیت در کلیه بخشهای فنی و پذیرش آزمایشگاه را دارا هستند.

البته در شرایطی بدلیل نیاز کشور به مسئول فنی در مناطق محروم، دوره های محدود دکترا یا تکمیلی برای فارغ التحصیلان علوم آزمایشگاهی برگزار گردیده تا نیاز آزمایشگاه های سطح کشور را مرتفع نمایند.

با پیشرفت صنایع مختلف و گسترش اتوماسیون، حوزه پاتولوژی نیز شاهد تحولات شگرفی بوده است. در هر دو شاخه سرجیکال و کلینیکال، دستگاههای مختلف و متنوعی عرضه شده اند که سبب افزایش سرعت و دقت در ارائه نتایج شده اند. این دستگاهها، با استفاده از روشهای تشخیصی جدیدتر و استفاده از کیت های با حساسیت و صحت بالاتر، کیفیت خدمات آزمایشگاه را ارتقا داده اند و امروزه در تمام آزمایشگاه ها میتوان نمونه هایی از این دستگاهها را مشاهده کرد.

در کنار این تجهیزات، با گسترش اجرای پرونده الکترونیک بیماران، جایگاه علوم انفورماتیک در آزمایشگاه بسیار جدی تر شده است و دیگر نمیتوان آزمایشگاهی را یافت که مراحل مختلف کاری آن بدون حضور رایانه ها، قابل انجام باشد.

رشته پاتولوژی، همچون سایر تخصصهای پزشکی، دوره تحصیلات طولانی (حدود ۱۳ سال) را داراست. علاوه بر آن، تاسیس یک آزمایشگاه، با توجه به نیاز به فضای فیزیکی وسیع، آماده سازی فضا و خرید تجهیزات متنوع که بسیاری از آنها وارداتی هستند، هزینه اولیه بالایی دارد. در عین حال، آزمایشگاههای زیادی هستند که نیاز به مسئول فنی داشته و میتوانند بسیاری از فارغ التحصیلان را جذب کنند و بازار کار فعلا در حالت تعادل است و تنها در برخی شهرستانهای کوچک، شاهد کمبود مسئول فنی هستیم.‌/انتهای پیام

خبرنگار مفدا بم: معصومه سدری زاده