l تعریف بیماری کبد چرب

بیماری کبد چرب یا استئاتوز یک بیماری شایع است که به دلیل تجمع بیش از حد چربی در کبد ایجاد می شود. کبد سالم حاوی حدود ۵ گرم چربی در ۱۰۰ گرم وزن خود می باشد، اما اگر این میزان از چربی بیشتر از ۵ تا ۱۰ درصد وزن کل کبد شود می گوییم فرد به کبد چرب دچار شده است.

کبد چرب به سه دسته تقسیم می شود:

۱- کبد چرب غیر الکلی

۲- کبد چرب الکلی

۳- کبد چرب بارداری

❶کبد چرب غیرالکلی: این نوع کبد چرب زمانی رخ می دهد که کبد در شکستن چربی ها دچار مشکل می شود و باعث تجمع چربی در کبد می شود؛ در نتیجه فرد دچار کبدچرب می گردد.

❷ کبد چرب الکلی: کبد چرب ممکن است به دنبال مصرف الکل ایجاد شود. در این حالت انباشته شدن چربی باعث التهاب سلول های کبدی می گردد. مصرف الکل در کشورهای اسلامی ممنوع است ولی این ترکیبات در بازار سیاه یافت می شوند و عده ای اقدام به مصرف آن می نمایند و یکی از علل مهم کبد چرب است به نظر می رسد که در حدود ۳% افراد دچار کبد چرب در ایران در نتیجه مصرف الکل رخ می دهد.

❸ کبد چرب بارداری : کبد چرب بارداری یک حالت نادر، جدی و تهدید کننده ی زندگی است که در سه ماهه ی سوم بارداری رخ می دهد. احتمال وقوع یک مورد در ده هزار بارداری است. بیماری در حاملگی های اول، دوقلویی و جنین مذکر شایعتر است. درمان این حالت ختم حاملگی است.

l علت بیماری کبد چرب چیست؟

برخی افراد بدون داشتن هیچ گونه بیماری قبلی به بیماری کبد چرب مبتلا می شوند. اما این عوامل خطر ذیل احتمال ابتلا به کبد چرب را افزایش می دهند:

۱- چاق بودن یا اضافه وزن : در پژوهش دکتر ضابطیان و همکاران که در سال ۲۰۰۹ در شهر تهران انجام شد، مشخص شد که حتی افزایش اندک وزن(حدود ۴% بیش از مقدار طبیعی) می تواند ابتلا به دیابت قندی، فشارخون بالا و سندرم متابولیک افزایش دهد و در صورت کم کردن ۳/۱% اضافه وزن، خطر بروز این اختلالات را کاهش می یابد و چاقی احتمال ابتلا به کبد چرب افزایش می دهد.

۲- ابتلا به دیابت نوع ۲] قند ناشتا بیشتر از ۱۰۰[یا مقاومت به انسولین ۳- داشتن سندرم متابولیک (مقاومت به انسولین، فشار خون بالا، کلسترول بالا و سطح تری گلیسیرید بالا)

۴- مصرف برخی داروهای تجویزی مانند آمیو دارون، دیلتیازم، تاموکسیفن، پردنیزولون، تتراسیکلین، اسیدوالپروئیک، متوتروکساپ، ال آسپارژیناز، بلئومایسین واستروئیدها ۵- فشار خون بالا

۶- اختلالات لیپیدی(تری گلیسرید بیشتر از ۱۵۰ و کلسترول خون بالا) ۷- سندرم تخمدان پلی کیستیک ۸- کم کاری تیروئید ۹- مصرف الکل ۱۰- بیماری های مادرزادی کبد مانند گالاکتوزومی، ویلسون و...

M کودکان هم در معرض خطرند!

همه فکر می کنند که فشارخون بالا، دیابت قندی و کبد چرب خاص بزرگسالان است! اما باید توجه داشت که این عوارض در نتیجه ی وجود سندرم متابولیک از سال ها قبل است. در مطالعه ی دکتر رفیعی و همکاران در ۱۵۰ نفر ۶ ماهه تا ۱۵ ساله، حدود ۳/۲% افراد در سونوگرافی شکم، کبد چرب داشته اند. متاسفانه بزرگسالان توجه کافی به سلامت کودکان خود ندارند و به راحتی غذاهای آماده(فست فود)، پفک و تنقلات غیر سالم را در اختیار کودکان خود قرار می دهند. ریشه بدبختی ها در بزرگسالی مثل فشارخون بالا، دیابت قندی و کبدچرب از کودکی است!

باید همانطور که برای آینده فرزندانمان سرمایه گذاری می کنیم(تحصیل، کار و ازدواج)، به فکر سلامتی آنان و اصلاح رفتار تغذیه ای آنان قدم برداشت و آنها را به جای صرف وقت طولانی برای بازی های کامپیوتری به تحرک بیشتر تشویق کرد.

l علائم و نشانه های متعدد کبد چرب

q کبد چرب معمولا یک بیماری خاموش است و در مراحل اولیه نشانه ای ندارد.

q زمانی که بیماری پیشرفت کند، می تواند علائم مبهمی همچون موارد زیر دیده شود:

ü خستگی و ضعف ü کاهش وزن و کاهش اشتها ü ضعف و تهوع ü یبوست و مشکلات پوستی ü گیجی، مشکل در تصمیم گیری و یا تمرکز ü سردرد

q سایر نشانه هایی که ممکن است احساس شود شامل این موارد خواهد بود: ü درد در مرکز و یا سمت راست قسمت بالایی شکم ü بزرگ شدن کبد

q در مراحل پیشرفت بیماری کبد چرب که باعث سیروز کبدی این علائم دیده می شود: ü کاهش ماهیچه ها ü خونریزی داخلی ü زردی پوست و چشم ها ü احتباس مایعات

l تشخیص بیماری

در اکثر موارد، بیماری بدون علامت است و با مشاهده بالا بودن آنزیم های کبدی در آزمایش خون که به منظور بررسی های دوره ای سلامت انجام می شود و یا در سونوگرافی شکم که به علل دیگر انجام می شود، به صورت اتفاقی کشف می گردد.

l درمان و پیشگیری از کبدچرب

◉ رفع علل ایجاد کننده کبدچرب می تواند در اصلاح کبد چرب موثر باشد. با کاهش وزن(در افراد چاق) و تغییر در شیوه ی زندگی(افزایش فعالیت جسمانی، پیاده روی و ...)، اصلاح رژیم غذایی، قطع مصرف مشروبات الکلی و کنترل دقیق قند خون با کمک پزشک و متخصص تغذیه می توان در جهت درمان این بیماری نتیجه ی مطلوبی به دست آورد.

◉ رژیم غذایی سالم. یک رژیم غذایی سالم حاوی میوه، غلات کامل و چربی های سالم می تواند خطر ابتلا به کبد چرب را کاهش دهد.

◉ حفظ وزن سالم و تناسب اندام. اگر شما چاق هستید و یا اضافه وزن دارید کاهش وزن کمک زیادی به پیشگیری از ابتلا به این بیماری می کند و اگر وزن مناسبی دارید برای حفظ وزن و تناسب اندام خود و جلوگیری از چاقی اقدام نمایید. مهم ترین راه درمان؛ کاهش وزن آهسته و کنترل شده در طول زمان می باشد(کاهش ۱۰ درصد وزن در ۶ ماه)

◉ ورزش . ورزش در بیشتر روزهای هفته کمک کننده است(۵ بار در هفته و هربار به مدت ۳۰ دقیقه)

l نکاتی در مورد ورزش

ü فعالیت های ورزشی خود را به صورت منظم و مدون به اجرا درآورید. انجام تمرینات ورزشی پراکنده و بدون نظم برای شما فایده ای ندارد. خود را دلخوش نکنید! بهتر است در زمان های معینی از روز به ورزش بپردازید. زمان مناسب ورزش، صبح ها پس از برخاستن از خواب و قبل از صرف صبحانه است.

ü این قانون کلی را هرگز فراموش نکنید: از فشار آوردن بیش از حد به خود خودداری کنید. فعالیت های ورزشی خود را از مقادیر کم شروع نمایید و به تدریج به میزان آن بیفزایید. شما باید آستانه خستگی خود را بشناسید. از ایجاد خستگی بیش از حد در خود بپرهیزید.

ü ورزش نه تنها وزن اضافی بدن شما را کم می کند، بلکه قدرت عضلات شما را نیز بهبود می بخشد؛ بنابراین از مصرف داروهای هورمونی جهت تقویت عضلات بپرهیزید.

l نکات تغذیه ای که افراد مبتلا به کبدچرب لازم است رعایت نمایند:

%غذا به آهستگی میل نمایید و کاملا بجوید؛ این امر کمک می نماید که احساس سیری زودتر در شما ظاهر شود. J

%از مصرف غذا در هنگام تماشاکردن تلویزیون و یا در حین مطالعه&] [خودداری نمایید. چرا که بدلیل عدم تمرکز بر روی غذا خوردن؛ ممکن است بیش از حد نیاز، غذا مصرف کنید.

%از مصرف چربی گوشت ها، پوست مرغ، پوست ماهی، انواع سس ها، کره، خامه و شیرینی خامه ای پرهیز نمایید. B

%از مصرف روغن ها و چربی های جامد پرهیز نمایید. جهت تهیه غذاها از روغن های مایع به ویژه روغن کلزا(کانولا) استفاده نمایید. ?

%رژیم غذایی باید غنی از فیبر باشد. غلات کامل مثل نان های سبوس دار منبع خوبی برای کربوهیدرات های پرفیبر می باشند. مصرف سیب نیز توصیه می شود. J

%مصرف بیشتر سیر، کلم ها و مرکبات حاوی ویتامین C توصیه می شود.

%مصرف گوشت مرغ و ماهی به جای گوشت قرمز M

% میوه جات و سبزیجات بیشتری مصرف کنید. به سالاد خود سس اضافه نکنید. آبلیمو جایگزین مناسبی برای سس می باشد.

% کاهش میزان کالری دریافتی و به خصوص کاهش میزان مصرف مواد نشاسته ای مثل برنج، سیب زمینی، ماکارونی و...

% غذاهای مضر برای کبد N: غذاهای فریز شده، سرخ شده، غذاهای سوخاری، ترشیجات، رب، انواع سس ها، نمک زیاد و شوریجات، غذاهای کنسرو، ادویه جات تند، غذاهای فرآوری شده، پفک، چیپس، شکلات، پیه و روغن حیوانی، غذاهای چرب و پر حجم، لبنیات پرچرب.

% نتایج حاصل از پژوهش های جدید نشان می دهند که مصرف زنجبیل اثرات مفیدی بر روی کبدچرب دارد و توصیه به مصرف آن می شود. C

% به هیچ وجه تعداد وعده های غذایی خود را کاهش ندهید. گرسنگی زیاد به طور خودکار بدن را به سمت ذخیره سازی چربی در کبد هدایت می کند. L

% از مصرف نوشیدنی های گازدار و حاوی کارامل نظیر نوشابه، دلستر و نوشیدنی های شیرین شده مصنوعی نظیر آب میوه های آماده خودداری کنیدý . مصرف بیشتر از میوه های حاوی مواد آنتی اکسیدان و پتاسیم نظیر آلو، کشمش، زغال آخته، توت فرنگی، تمشک، پرتقال، گریپ فروت سرخ، طالبی، سیب و گلابی و در خانواده سبزیجات از کنگر فرنگی، کاهو، سیر، فلفل دلمه ای و اسفناج توصیه می شود. البته نباید در مصرف همه موارد فوق زیاده روی کرد.

% دوری از استعمال دخانیات(سیگار و قلیان) و خودداری از مصرف الکل توصیه می شود.

% باید توجه داشت که حذف کامل چربی از غذا غیر ممکن است. چربی در بسیاری از غذاها قابل رویت نمی باشد. غذاهای گیاهی نسبت به غذاهای حیوانی حاوی چربی کمتری می باشد. چربی ها به عنوان منبع تامین انرژی فشرده و دارا بودن ویتامین های K,E,D,A برای بدن ضروری است. پس نمی توان و نباید به صورت صد در صد چربی را از غذای خود حذف کرد.

% مصرف پروتئین خود را به میزان متعادل بالا ببرید به ویژه از غذاهای دریایی نظیر ماهی و میگو استفاده کنید. حبوبات به ویژه لوبیا سفید و قرمز و سویا نیز مفید هستند.

% مصرف روزانه چای سبز فراموش نشود. (چای سبز با افزایش متابولیسم پایه بدن اثر کاهش وزن دارد)

% لبنیات مصرفی کم چرب و حاوی پروبیوتیک باشد.

l درمان های دارویی کبدچرب

در مورد درمان دارویی کبدچرب اختلاف نظر زیادی وجود دارد و تا به حال درمان قطعی ارائه نشده است و کاهش وزن، افزایش تحرک و تنظیم تغذیه جزو اصول اولیه اصلاح کبد چرب است. داروهای مورد استفاده قرار گرفته در کبدچرب به دو دسته عمده تقسیم می شوند:

۱- داروهایی که سبب کاهش عوامل خطر مثل کاهش میزان تحویل اسیدهای چرب به کبد و یا کاهش انسولین بالای سرم و اصلاح مقاومت به انسولین می شوند. از این دسته می توان داروهای متفورمین، پیوگلیتازون، ژم فیروزیل و آتروستاتین نام برد.

۲- داروهایی که تاثیر محافظتی بر کبد دارند. از این دسته می توان دارویی های سیلیمارین، اورزوداکسی کولیک اسید، ویتامین E و مکمل های غذایی نام برد.

منابع

۱) کتاب راهنمای جامع کبدچرب، دکتر سید موید علویان

۲) Fatty Liver, Danielle Tholey, , MD, Sidney Kimmel Medical College at Thomas Jefferson University Feb ۲۰۲۱

۳) Weight change and incident metabolic syndrome in Iranian men and women; A ۳ year follow-up study,zabetian A , Hadaegh F , Sarbakhsh P, Azizi F .

۴) Nonalcoholic Fatty Liver Disease, Medically reviewed by Saurabh Sethi, M.D., MPH — Written by Jessica DiGiacinto and James Roland , ۲۰۲۱

۵) What to know about nonalcoholic fatty liver disease, Medically reviewed by Megan Soliman, MD — Written by Markus MacGill , ۲۰۲۱

۶) Kargulewicz A, Stankowiak-Kulpa H, Grzymisławski M. Dietary recommendations for patients with nonalcoholic fatty liver disease. Prz Gastroenterol. ۲۰۱۴;۹(۱) :۱۸-۲۳. doi:۱۰.۵۱۱۴/pg.۲۰۱۴.۴۰۸۴۵

۷) Rafie R, Hosseini SA, Hajiani E, Saki Malehi A, Mard SA. Effect of Ginger Powder Supplementation in Patients with Non-Alcoholic Fatty Liver Disease: A Randomized Clinical Trial. Clin Exp Gastroenterol. ۲۰۲۰;۱۳:۳۵-۴۵. Published ۲۰۲۰ Jan ۲۳. doi:۱۰.۲۱۴۷/CEG.S۲۳۴۶۹۸