به گزارش مفدا بم،از مهم ترین تصمیم هایی که زوجین در زندگی می‌گیرند اقدام به بچه دار شدن و تجربه حس پدر و مادر شدن است. اما در مسیر بچه دار شدن ممکن است با مشکلاتی رو به رو شوند و در زمان مناسب و هر زمان که تمایل داشته باشند بچه دار نشوند که می تواند در این خانواده ها احساس ترس و نگرانی ایجاد کند و ایجاد نگرانی به حدی است که افراد پس از چندین بار تلاش ناموفق در جهت بارداری امید و اعتماد به نفس خود را از دست می دهند و خودشان را نابارور محسوب می کنند.( نابارور بودن به معنای این نیست که شما قادر به لقاح نخواهید شد؛ به عبارت دیگر ناباروری همان عقیم بودن نیست)

تلاش مکرر برای بارداری به مدت حداقل یک سال و عدم موفقیت در بارداری “نازایی” یا Infertility نامیده می شود. نازایی ممکن است در زن یا مرد و یا هر دو باشد. نازایی زنان حدود یک سوم موارد و نازایی مردان حدود یک سوم دیگر موارد ناباروری را شامل میشود. علت نازایی یا نامشخص است و یا ترکیبی از عوامل مردانه و زنانه عامل آن است. نازایی در زنان ممکن است سخت تر تشخیص داده شود. درمانهای زیادی وجود دارند که بسته به علت و علائم نازایی استفاده می شوند. بسیاری از زوجهای نابارور بدون درمان بچه دار میشوند. پس از تلاش برای بارداری به مدت دو سال، حدود ۹۵% زوجها با موفقیت بچه دار می‌شوند.

مهمترین نشانه نازایی در زنان، عدم توانایی بارداری است. سیکل قاعدگی که خیلی طولانی (بیش از ۳۵ روز) یا خیلی کوتاه (کمتر از ۲۱ روز) باشد، نامنطم بودن قاعدگی یا جا انداختن بعضی قاعدگی ها می‌تواند به معنی عدم تخم گذاری باشد. ممکن است نازایی در زنان هیچ نشانه بیرونی نداشته باشد.

دکتر اسما سنجری پور متخصص و جراح بیماری های زنان زایمان و نازایی، دارای بورد تخصصی ن پ ۱۱۶۱۴۰ در این باره شرح می دهد:

۱. شرایط لازم برای باروری طبیعی چیست ؟

معمولا بهترین زمان جهت اقدام به بارداری ۶ ماه قبل از بارداری می باشد. قبل از اقدام به بارداری جهت انجام معاینات پیش از بارداری مراجعه به یک متخصص زنان و زایمان الزامی می باشد. معمولا در جلسه اول مشاوره یک خانم با پزشک زنان خود مواردی از قبیل قد، وزن و فشار خون مورد بررسی قرار می گیرد. همچنین سوالاتی در مورد مشکلات جسمانی، فامیل بودن یا نبودن با همسر، آیا داروی خاصی مصرف می شود یا خیر و همینطور سوالاتی در باره اعتیاد به مواد مخدر و استعمال دخانیات از خانم پرسیده می شود. زیرا تمام این موارد می تواند در یک بارداری سالم بسیار تاثیر گذار باشد و یا ممکن است موجب بروز ناهنجاری های جنینی شود.

خانمی که جهت بارداری اقدام می کند در صورتی که به بیماری های مزمن نظیر آسم، دیابت و فشار خون قابل کنترل دچار باشد، پزشک زنان او را به یک متخصص ارجاع می دهد. همچنین پزشک برای بررسی وضعیت سلامتی خانم آزمایشاتی را درخواست می دهد و قرص های ویتامین یا مولتی ویتامین را تجویز می کند و از به روز بودن واکسیناسیون خانم برای تعیین میزان ایمنی بدن در برابر بیماری هایی مانند آبله مرغان و سرخجه اطمینان پیدا می کند.

اگرچه انجام آزمایش های پیش از بارداری اجباری نیست و هزینه زیادی نیز دارد اما اگر سابقه وجود بیماری های ژنتیکی در خانواده شما وجود دارد و توان پرداخت هزینه این آزمایشات را دارید بهتر است برای اطمینان از سلامت جنین آزمایشات ژنتیکی پیش از بارداری را انجام دهید. شاید این آزمایشات مهم ترین اقدامی باشد که برای برای اطمینان از سلامت فرزندتان انجام می شود که می توانید تنها با ارائه یک نمونه براق دهان یا خون توسط خود شما و یا همسرتان این آزمایش را انجام دهید.

۲. چه عواملی زمینه نازایی را فراهم میکنند؟

اولین و مهم ترین علت ناباروری افزایش سن است، که هرچه سن بالاتر می رود کیفیت و قدرت باروری تخمک خانم ها کاهش پیدا می کند (همچنین احتمال اختلالات کروموزومی را هم بالا می برد) و بنابراین کسی که ازدواج می کند باید این نکته را مدنظر داشته باشد که در خانم ها از ۳۰ سالگی به صورت منظم باروری دچار کاهش می شود و از ۳۵ سالگی به بعد قدرت باروری زنان با سرعت بیشتری کاهش می یابد.

از هر ۷ زوج تقریبا ۱ زوج دچار نازایی می شوند و از این مقدار پس از یک سال حدود ۹۰ درصد زوجین باردار می شوند و از بین ۱۰ درصد باقی مانده پس از دو سال ۵۰ درصد آنان باردار می شوند و از این بین ۵ درصد نازا هستند .

سی درصد از علل نازایی مربوط به مردان و ۷۰ درصد مربوط به زنان است .

اختلالات تخمک گذاری بطور معمول بر توانایی باردار شدن زنان تاثیر دارد زیرا بدون تخمک گذاری موفقیت آمیز هیچ تخمکی برای لقاح و باروری وجود ندارد همچنین نارسایی زودرس تخمک به علت ژنتیک یا عوامل محیطی مانند شیمی درمانی بر میزان باروری تاثیرگذار است ، اختلال در عملکرد هیپوفیز و غذه تیرویید،و نوسات هورمونی نیز میتواند قدرت باروری را تحت تاثیر قرار دهد .

لوله های فالوپ خانم ها نیز به دلایلی نظیر جراحی، ابتلا به عفونت های مقاربتی و... دچار اختلال شوند و از رسیدن تخمک لقاح یافته به رحم جلوگیری کند و ناباروری مطرح شود.

اندومتریوز نیز توانایی باردار شدن خانم هارا تحت تاثیر قرار میدهد و حدود ۱۰ درصد خانم هارا در سنین باروری درگیر می کند که بر پوشش داخلی رحم تاثیر میگذارد و عمل لانه گزینی تخمک بارور شده را مختل میکند

رحم دارای سپتوم، رحم کمانی پولیپ های رحمی ، فیبروم ها یا میوم ها نیز از مواردی هستند که میتوانند ناباروری ایجاد کنند

در نهایت ناباروری بدون دلیل را داریم که گاهی اوقات علت پیدا نمی شود و زوج قادر به باروری نیستند اما در این شرایط هم که علت ناباروری مشخص نیست درمان های مختلف به کمک زوجین می آید و منجر به فرزند آوری می گردد .

سندرم تخمدان پلی کیستیک نیز در زنان باعث ناباروری می گردد و کسانی که دچار پرمویی و چاقی شکمی هستند و قاعدگی نامنظم دارند باید از نظر این سندرم بررسی شوند

لازم است بدانیم که روش های جلوگیری از بارداری به تنهایی باعث نازایی نمی شود ، جلوگیری در کنار افزایش سن و بروز بیماری ها ممکن است زمینه بروز نازایی را فراهم کند

۳. برای پیشگیری از نازایی باید چه مواردی را رعایت کرد ؟

ناباروری انواع مختلف دارد و همه آن ها قابل پیشگیری نیستند. اما با رعایت چند نکته می شود جلوگیری از ناباروری کرد و شانس بارداری را بالا برد.

اگر رابطه جنسی در زمان تخمک گذاری انجام شود کمک می کند تا شانس باروری بالا برود. اگر مقاربت جنسی از پنج روز قبل از تخمک گذاری انجام شود و یا یک روز بعد از آن باعث می شود شانس بارداری بالا برود. زمان تخمک گذاری معمولا در اواسط دوره قاعدگی یعنی نیمه فاصله بین دو قاعدگی است. سیکل قاعدگی در بیش تر خانم ها ۲۸ روزه می باشد.

بیش تر علل ناباروری که در مردان اتفاق می افتد قابل پیشگیری نیست. اما رعایت نکات زیر کمک می کند شانس باروری بالا برود :

خودداری کردن از سیگار کشیدن و مصرف مواد مخدر و الکل به بالا بردن شانس باروری کمک می کند.

از استحمام با آب داغ باید خودداری شود. آب داغ می تواند به تحرک اسپرم ها آسیب بزند. این اثر موقت است.

سموم صنعتی و محیطی می توانند بر توان باروری فرد اثر بگذارند پس بهتر است از آن ها دوری شود.

داروها می توانند روی توان باروری فرد اثر بگذارند. پس بهتر است برای بالا بردن احتمال باروری داروهایی که مصرف می کنید را در صورت امکان قطع کنید.

انجام ورزش های منظم می تواند کیفیت اسپرم ها را بالا ببرد و احتمال باروری بیش تر شود

برای بارداری لازم است سیگار کشیدن را ترک کنید.

برای بارداری و داشتن یک بارداری سالم لازم است مواد مخدر و الکل مصرف نکنید.

خانم هایی که قصد بارداری دارند باید مصرف کافئین را کم کنند.

ورزش می تواند برای بارداری بسیار کمک کند. اما ورزش های سنگین می توانند برای بارداری مضر باشند.

نداشتن اضافه وزن و درمان چاقی روی بارداری اثر می گذارد و می تواند باعث جلوگیری از ناباروری شود.

۴. تشخیص نازایی چگونه صورت می پذیرد؟

روش های تشخیصی متعددی وجود دارد. یکی از مهمترین مواردی که بایستی به آن دقت نمایید این است که، نازایی دو طرفه است. زمانی زوجی به دلیل نازایی به متخصص زنان و زایمان مراجعه می نمایید بایستی هر دو طرف بررسی شوند، در مرحله اولیه زمانی که زوجین به پزشک مراجعه می کند ابتدا بایستی یک آزمایش اسپرم برای مرد تجویز شود تا صورت گیرد و سپس زن را از لحاظ تخمدانی بایستی بررسی نمود و یک سونوگرافی واژینال در این زمینه می تواند به تشخیص مشکلات تخمدانی کمک نمایید و بهتر است بدانید که از طریق سونوگرافی واژینال می توان ذخیره تخمدان را مشخص نمود.

یکی دیگر از روش های تشخیصی، انجام آزمایش های هورمونی است که در این آزمایش ها حتما بایستی به بررسی های تیروئید و هورمون پرولاکتین (این هورمون می تواند موجب نازایی شود) پرداخت.

در این بین یکی از آزمایشاتی که بسیار مهم است، آزمایش AMH یا آزمایش ذخیره تخمدان است و پس از این مرحله حتما بایستی بررسی لوله های رحمی صورت گیرد که این امر به وسیله عکس رنگی برای بیمار درخواست می شود. همچنین انجام یک نمونه تست پاپ اسمیر از دهانه رحم می توانند به تشخیص علل نازایی کمک نمایید. در نهایت با تشخیص علت نازایی می توان به درمان ناباروری پرداخت.

اسپرموگرام: اولین قدم در ارزیابی ناباروری، انجام آزمایش اسپرموگرام مرد است، حتی اگر مرد قبلاً فرزندی هم داشته باشد لازم است، این آزمایش انجام شود.

این آزمایش اطلاعاتی در مورد تعداد، حرکت و شکل اسپرم‌ها را فراهم می‌کند.

هیستروسالپنگوگرافی (عکس رنگی رحم):

در این روش، به صورت سریال چندین عکس برای تشخیص شکل حفره رحم و باز بودن لوله‌های رحمی گرفته می‌شود. یک کاتتر از طریق واژن به دهانه رحم وارد می‌شود. مایعی حاوی ید (ماده حاجب) از طریق کاتتر به داخل رحم تزریق می‌شود. ماده حاجب رحم را پر می‌کند و وارد لوله‌ها می‌شود، طول لوله‌ها را مشخص می‌کند و در صورت باز بودن انتهای آنها را بیرون می‌ریزد.

سونوگرافی واژینال:

با انجام این روش، پزشک معالج رحم و تخمدان را از نظر اختلالاتی مانند فیبروم و کیست تخمدان بررسی می‌کند

بررسی ذخیره تخمدان: بخشی از این آزمایش‌ها نشان می‌دهد که آیا ذخیره تخمدان در حد مطلوبی است و پزشک معالج می‌تواند تا حدی پیش‌بینی کند که آیا تخمدان خانم نابارور توانایی تولید تخمک را دارد و آیا تخمدان‌های او به داروهای تحریک تخمک گذاری پاسخ می‌دهند. متداول‌ترین آزمایش برای ارزیابی ذخیره تخمدان، آزمایش خون(FSH) است که در روز سوم سیکل قاعدگی انجام می‌شود. علاوه بر آزمایش FSH ، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری مانند LH، استرادیول، هورمون آنتی مولرین (AMH) و .... را درخواست نماید. همچنین با استفاده از سونوگرافی ترانس واژینال، شمارش فولیکول‌های آنترال (تعداد فولیکول‌هایی که در طول چرخه قاعدگی به سمت تخمک‌گذاری می‌روند) توسط پزشک معالج در اوایل روزهای قاعدگی انجام می‌شود.

سایر آزمایشات خونی: آزمایش TSH و PRL برای شناسایی اختلالات تیروئید و بالا بودن سطح هورمون شیر (پرولاکتین) انجام می‌شود که ممکن است منجر به ناباروری، اختلالات تخمک گذاری و سقط مکرر شود. برای زنانی که هیرسوتیسم (پرمویی در صورت، قفسه سینه و روی شکم) دارند، آزمایش خون دهیدرواپی آندروسترون سولفات (DHEAS)، ۱۷ هیدروکسی پروژسترون  و تستوسترون انجام می شود. اندازه گیری سطح پروژسترون خون که در نیمه دوم چرخه قاعدگی انجام می شود، نشان می‌دهدکه آیا تخمک‌گذاری رخ داده است یا خیر.

سونوهیستروگرافی:

در این روش نرمال سالین به حفره رحم تزریق می‌شود و سپس بررسی حفره رحم با استفاده از سونوگرافی واژینال انجام می‌شود. این روش، در مقایسه با سونوگرافی واژینال، ارزیابی بهتری از پولیپ‌های آندومتر و میوم را در اختیار پزشک معالج قرار می‌دهد. در صورت مشاهده ناهنجاری، به طور معمول هیستروسکوپی انجام می‌شود. این تست اغلب به جای هیستروساپنگوگرافی انجام می‌شود

هیستروسکوپی:

هیستروسکوپی، یک روش جراحی است که در آن یک ابزار شبیه تلسکوپ (هیستروسکوپ) از دهانه رحم عبور داده می‌شود تا قسمت داخلی حفره رحم بررسی شود. هیستروسکوپی می‌تواند به تشخیص و درمان ناهنجاری‌های داخل حفره رحم مانند پولیپ، فیبروم و چسبندگی آندومتر کمک کند.

لاپاروسکوپی:

یک روش جراحی است که در آن وسیله‌ایی شبیه تلسکوپ (لاپاراسکوپ) از طریق دیواره شکم به داخل حفره لگن وارد می‌شود. لاپاراسکوپی برای ارزیابی حفره لگن از نظر آندومتریوز، چسبندگی لگن و سایر ناهنجاری‌ها مفید است. لاپاراسکوپی گزینه اول در ارزیابی ناباروری نیست و به دلیل هزینه‌های بالا و خطر بالقوه جراحی، تنها در مواردی مثل سابقه درد لگن و جراحی‌های قبلی زن، توصیه می‌شود.

۵. درمان نازایی زنان به چه روش هایی صورت می پذیرد ؟

در شرایطی که علت نا باروری مشخص نیست ، فریز تخمک در زنان مجرد و فریز جنین در زوج هایی که فعلا شرایط بارداری ندارند و در موارد تشخیص ناباروری زن میتوان از روش های کمک باروری استفاده کرد.

شرایط سنی زن و مرد ، وجود تخمک و لوله های سالم و دارای عملکرد ، کیفیت اسپرم و عوامل محیطی و شغلی، داشتن رابطه جنسی منظم، از مواردی هستند که روش های کمک باروری نقش دارند.

برای درمان ناباروری مردان که می تواند ناشی از مشکلات عمومی یا وجود مشکل در اسپرم باشد اقدامات زیر انجام می شود.

تغییر سبک زندگی: یکی از موثرترین عوامل برای درمان و جلوگیری از ناباروری تغییر سبک زندگی است. برای بهبود در سبک زندگی باید مواد مخدر و الکل را ترک کنید. زمان های مقاربت را تنظیم کنید. ورزش را حتما در برنامه هفتگی خود قرار دهید.

داروها : گروهی از داروها وجود دارند که می توانند کیفیت و تعداد اسپرم ها را بهبود ببخشند و در نهایت احتمال باروری را بالا ببرند. این داروها می توانند عملکرد بیضه را بهبود ببخشند.

عمل جراحی: گاهی اوقات با انجام جراحی می توان انسداد اسپرم را از بین برد و بارداری صورت بگیرد. جراحی واریکوسل احتمال باروری در مردان را بالا می برد.

بازیابی اسپرم: با این روش و تکنیک می توان در صورت نبود انزال و یا نبود اسپرم در مایع انزالی اسپرم را استخراج کرد. در مواردی که تعداد اسپرم کم است یا طبیعی نیست هم از این روش استفاده می شود

تحریک تخمک گذاری با استفاده از دارو : در خانم هایی که اختلال تخمک گذاری دارند یکی از رایج ترین درمان ها استفاده از قرص های تحریک تخمک گذاری ست. این داروها باعث می شوند تخمک گذاری تحریک و یا القا شود.

لقاح داخل رحمی ( IUI ) : در این روش اسپرم ها را در زمانی که تخمک گذاری اتفاق می افتد در رحم قرار می دهند. زمان لقاح داخلی را می توان با سیکل قاعدگی یا داروهایی که مصرف می کنید تنظیم نمایید.

جراحی به منظور بازگرداندن باروری : یک سری از مشکلاتی که وجود دارند و مانع باروری می شوند را با جراحی می توان درمان کرد. این جراحی ها متفاوت هستند. برای مثال از هیسترکتومی برای درمان مشکلات رحمی مثل پولیپ آندومتر، سپتوم رحم، بافت اسکار داخل رحمی و برخی از فیبروم ها می توان استفاده کرد. لاپاراسکوپی هم برای درمان مواردی مانند آندومتریوز، چسبندگی لگن و فیبروم بزرگ استفاده می شود. برای درمان آن ها می توان از جراحی شکم باز هم استفاده کرد.

لقاح خارج رحمی ( IVF ) : تخمک و اسپرم سالم را از زن و مرد می گیرند و در محیط آزمایشگاه تلقیح می دهند. چند روز بعد از این کار جنین را در رحم قرار می دهند.

۶. به عنوان کلام آخر چه توصیه ای برای مخاطبین مفدا بم دارید؟

برای درمان مشکلات ناباروری علاوه بر روش های عنوان شده در این مقاله، روش های دیگری هم وجود دارد که متناسب به شرایط مراجع انتخاب می شود. استفاده از رحم جایگزین از تکنیک هایی است که در مراحل بالاتر درمان، ممکن است مطرح شود.​

خبرنگار مفدا بم: معصومه سدری زاده