بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد                                هلال عید به دور قدح اشارت کرد

ثواب روزه و حج فبول آن کس برد                                      که خاک میکده عشق را زیارت کرد   

عید فطر پایان ماه روزه هست. مسلمانانی که در این مدت، فرمان خدا را اطاعت کرده و روزه گرفته‌اند پایان یافتن ماه روزه را عید می‌گیرند. معنویت یکی از ابعاد سلامت هست که در آموزه های قرآنی هم، انسان ها بدان دعوت شده اند. در این نوشتار کوتاه تلاش می شود با بررسی روایات اسلامی، ضمن معناشناسی عید فطر، برخی از مهم ترین تجلیات شناختی، رفتاری و پیامدی بعد معنوی سلامت که روزه داران در روز عید فطر بدان دست می‌یابند مورد بررسی قرار گیرد.  

 واژه عید در لغت به معنای: خوی گرفته، روز فراهم آمدن قوم، مطلق روز جشن و روز مبارکی که در آن روز مردم شادی کنند به کار رفته است. و در اصطلاح عبارت است از: روزی که هر قوم و ملتی در آن به افتخار موهبتی اختصاصی نائل آمده  باشند. کلمه فطر همچنان که از نامش هم بر می اید یعنی  انفطار، گشوده شدن و شکوفا شدن. در آموزه اسلامی روز ه داران پس از یک ماه روزه داری در روز عید فطر به گشایش ها و شکوفایی های معنوی دست می یابند که جزئیات آن به تفصیل در ذیل می آید.

آخرت شناسی

یکی از تجلیات معنوی در روزه عید فطر برای روزه داران، از نگاه معصومین آخرت شناسی است. چنانکه از معصوم علیه السلام آمده است: فطر، شبیه ترین روز به روز قیامت است  با خارج شدن از خانه و رهسپار شدن به محل بر پائی نمازتان، یاد کنید از خارج شدن از قبرهایتان و حرمت به ‌سوی پروردگارتان را و با ایستادن در محل نمازهایتان از ایستادن در مقابل پروردگارتان یاد کنید و با بازگشتتان به منازل، از منازل خود در بهشت یا جهنم، یاد کنید.

همیاری و همدلی اجتماعی

از مواهب معنوی دیگر برای اهل صیام آن است که در تعاون و یاری‌رسانی به یکدیگر در این روز شتاب می‌کنند. «الَّذِی جَعَلْتَهُ لِلْمُؤْمِنِینَ عِیداً وَ سُرُوراً، وَ لِأَهْلِ مِلَّتِکَ مَجْمَعا وَ مُحْتَشَدا.» واژه «حشد» به معنای شتاب در تعاون و یاری‌ کردن یکدیگر است. در این راستا مسلمانان قبل از برپایی نماز عید، با پرداختن زکات فطره در رفع نیاز فقیران جامعه اقدام می کنند.

بخشش گناهان روزه دار

یکی از هدایای معنوی برای روزه دار در روز عید فطر بخشش گناهان است چنانکه خداوند در یک حدیث قدسی به رسول خدا فرمود: عبادی لی صمتم و لی صلیتم عودوا مغفورا لکم . «بندگان من! برای من روزه گرفتید و برای من نماز گزاردید! برگردید به خانه هایتان، در حالی که بخشیده شده‌اید.

تعظیم شعائر اسلامی

یکی از ابعاد معنویت اسلامی تعظیم شعائر هست . خداوند متعال می‏فرماید: «ومن یعظم شعائر الله فانها من تقوی القلوب‏» (حج/32) ; «هر کس شعائر الهی را بزرگ دارد، این کار نشانه تقوای دل‏هاست .تعظیم شعائر الهی یکی دیگر از رفتارهای معنوی روز ه داران در  عید سعید فطر می‏باشد . شعار تکبیر و تهلیل و تحمید و تقدیس از جمله اعمالی است که به روز عید جلوه خاصی می‏بخشد .در این روز فرد معنوی ندای حیاتبخش توحید را با بیان شعار های مذهبی به گوش جهانیان می رساند. چنانچه رسول خدا صلی الله علیه و آله می‏فرماید: «زینوا اعیادکم بالتکبیر (11) ; عیدهای خود را با [شعار] تکبیر زینت دهید .

نزدیک شدن به مقامات محمد و آل محمد

پیامبر و امامان الگوهای عینی هستند که خداوند برای تسهیل در ارتقای سلامت معنوی، آنان را در دسترس بشر قرار داده است. یکی از کارکردهای روزه درارتقای معنویت  نزدیک شدن روزه داران به این الگوهاست لذا در دعای نماز عید عرضه می داریم:

اسئلک أَنْ تُدْخِلَنِی فِی کُلِّ خَیْرٍ أَدْخَلْتَ فِیهِ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُخْرِجَنِی مِنْ کُلِّ سُوءٍ أَخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ .

سرور و شادی در عید فطر

یکی از شاخص های سلامت معنوی در آموزه های اسلامی سرور و شادی است. چنانکه در دعای ابوحمزه حیات طیبه نوعی از حیات معرفی شده است که در آن سرور دائم، کرامت فراگیر و پایدارترین سرورها نهفته است. بر این اساس یکی از ویزگی های معنوی و دارای حیات طیبه اهل صیام در روز عید فطر سرور و شادی است جنانکه در روایات آمده است : الَّذِی جَعَلْتَهُ لِلْمُؤْمِنِینَ عِیداً وَ سُرُوراً و نیز  للصائم فرحتان فرحة عند افطاره و فرحة عند لقاء ربه.

  بررسی متون اسلامی نشان داده است بواسطه روزه،  صائمین از شناخت های معنوی، رفتارهای معنوی و عواطف معنوی در عید فطر برخوردار می شوند،  البته این گشایش های معنوی زمانی برای روز ه دار خواهد بود که صوم و روزه او مورد قبول حق تعالی قرار گیرد. إِنَّمَا هُوَ عِیدٌ لِمَنْ قَبِلَ اللَّهُ صِیَامَهُ وَ شَکَرَ قِیَامَهُ؛ وَ کُلُّ یَوْمٍ لَا یُعْصَی اللَّهُ فِیهِ فَهُوَ عِیدٌ. «این عید، فقط عید کسی است که خدا روز هاش را پذیرفته و نمازش را ستوده است. امید است خداوند همه اهل صیام را از حقایق معنوی سلامت بهره مند سازد.  

دکتر رحمت اله مرزبند

استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی مازندران