امام سجاد(علیه السلام) پـیـشـوای چهارم، انـسانی کامل و برگزیده حق و در همه جهات اخلاقی، عبادی و علمی به اوج کمال رسیده و نمونه مجسم و عینی قرآن و رسول خدا(ص) بود.

امام باقر(ع) در مورد علت ملقّب شدن پدر بزرگوارش به لقب (سجاد) می فرماید: او را سـجـّاد نامیدند، چون: هیچگاه نعمتی را به یاد نمی آورد مگر آن که سجده می کرد؛ هیچ وقت آیه ای از قرآن را که سجده (واجب یا مستحب ) داشت نمی خواند مگر آن که سجده می کرد؛ خداوند هـیـچـگـاه بـدی و ناگواری را از او دفع نکرد مگر آن که سجده کرد، هیچ زمان از نماز واجب فارغ نشد مگر آنکه سجده کرد، هیچگاه بین دو نفر را اصلاح نکرد مگر آن که سجده کرد، (بر اثر فـزونـی این سجده هـا) آثار سجده در تـمـامـی مواضع سجود آن حضرت نـمـایـان بود.

سیره تربیتی امام سجاد علیه السلام:

هدف از تربیت؛ عبادت حق و در نتیجه شناخت خداوند متعال است. تربیت خلق فلسفه ی بعثت رسولان و مهمترین وظیفه اولیای الهی است. اهداف تربیتی دوران رهبری امام سجاد در سه محور خلاصه می شود:

هدایت به حق و تمیز حق از باطل گاهی با خطابه، گاهی با تعلیم دعا و موعظه، گاهی با پرورش اصحاب و یاران و همچنین با گریه بر امام حسین و شهدای کربلا

اصلاح جامعه اسلامی و رسیدن به حیات طیبه

توحید محوری که این هدف مشترک همه ی انبیا، اولیا و مربیان الهی است.

در دوران سیاه حکومت اموی که ارزش‌های انسانی و فضائل اخلاقی به فراموشی سپرده شده بود و مردم به جای مشاهده زهد، ساده زیستی، تواضع، نوع دوستی، نرم خویی و رعیّت پروری از زمام داران خود به عنوان خلیفه پیامبر(ص)، شاهد دنیا طلبی، اشرافیّت، تجمّل گرایی، خود محوری و بزرگ بینی آنان بودند آن امام هـُمـام، چون خـورشـیـدی فروزنده درخشید و وجـودش مجمع همه فضائل و ارزش‌های فراموش ‍ شده گردید.

هدف کلی و استراتژی امامان معصوم (ع) تشکیل حکومت اسلامی به شیوه خاص اهل بیت (ع) بود . امام سجاد علیه السلام برای این هدف مقدس، یعنی تشکیل حکومت خدا بر روی زمین و عینیت بخشیدن به اسلام، بیش از سی سال، انواع تاکتیک ها و موضع گیری‌های گوناگون را به کار برد و با سیاست و درایت و شجاعت و دقت و لطافت، آگاهانه برای تامین آن هدف کلی کوشید.

زندگی امام سجاد علیه السلام بعد از عاشورا: امام زین‏العابدین (ع) در دوره اسارت که دوره‏ای پرهیجان و عبرت‏انگیز بود، با گفتار و رفتارش حماسه آفرید و همچون یک انقلابی پرخروش، به دشمنان مقتدر خود، در برابر همه، پاسخ‌های دندان شکن و پرخاشگرانه داد. در بازار کوفه سخنرانی کرد و مردم را به هیجان آورد و حقایق را آشکار ساخت. در شام، چه در مجلس یزید و چه در مسجد، در برابر انبوه جمعیت جنایت‏های دستگاه حاکم و حقانیت اهل بیت علیهم السلام برای امامت و خلافت را روشن کرد و به مردم هشدار داد.

دوره بعد از اسارت بیش از سی سال، بنای امام سجاد علیه السلام بر تلاشهای زیربنایی و ملایم و حساب شده و آرام بود. دوره بسیار کوتاه و سرنوشت ساز اول، فصلی استثنایی است که باید زمینه تلاش‌های آینده را برای حکومت الهی و اسلامی فراهم کند . در کوفه و شام امام سجاد علیه السلام باید آنچنان تند و برنده و تیز و صریح، مسائل را بیان کند که پیام اصلی «عاشورا» هرگز فراموش نشود و مردم بدانند که چرا امام حسین علیه السلام به شهادت رسید . نقش امام سجاد علیه السلام  پیام رسانی انقلاب حسینی بود.

همه موضع گیری‌ها، روایات، موعظه‏ها، نامه‏ها و خلاصه تمامی عملکرد امام سجاد (ع) در طول زندگی برای هدف نهایی امام یعنی ایجاد حکومت اسلامی بود. برای این هدف باید اندیشه درست اسلامی که امامان اطهار علیهم السلام حاملان واقعی آن هستند و مبنا و زیربنای حکومت اسلامی است، تدوین، تدریس و منتشر شود .
مردم  با حقانیت اهل بیت علیهم السلام و مصادیق راستین اولی الامر آشنا شوند.

دعا و نیایش، استراتژی فرهنگی امام سجاد علیه السلام

امام سجاد علیه السلام چون در دوران اختناق زندگی می‏کردند، تبلیغات اموی بر ضد اهل بیت علیهم السلام چنان گسترش یافته بود که اندیشه اصیل اسلامی تحریف شده و اندیشه جاهلی حاکم و غالب شده بود و تشکیلات شیعه بر اثر اختناق و فشار اقتصادی و فرهنگی و سیاسی، متلاشی شده بود لذا امام نمی‏توانستند مفاهیم مورد نظرشان را آشکار و صریح بیان کنند، با دو روش حکیمانه، ایدئولوژی و اندیشه‏های درست را به بهترین شکل منتقل می‏کردند:
1 . روش دعا که در صحیفه سجادیه متجلی است.

 ۲ . روش موعظه که در غالب بیانات و روایات امام سجاد علیه السلام متبلور است .

صحیفه سجادیه مجموعه‏ای از ادعیه است درباره همه موضوعاتی که انسان در یک زندگی بیدار و هوشمندانه باید به آن توجه کند . امام علیه السلام به زبان «دعا» ، انگیزه‏های یک زندگی اسلامی را در ذهن مردم بیدار و زنده می‏کند تا «اصلاح جامعه‏» آغاز گردد.

از میان این دو شیوه حکیمانه، بهره گیری از شیوه دعا طرحی نو در تبیین عقاید و معارف ناب اسلام و مبارزه ای نامرئی بر ضد دستگاه حاکم بود. با این شیوه مردم آرام آرام به بهترین شکل با اندیشه های ناب دینی آشنا شدند. دعاهای امام در عین اینکه حرکتی اخلاقی بود، مبارزه ای آرام ولی ریشه کن کننده بود. او با این عمل و برنامه خود نشان داد که راه مبارزه در شمشیر منحصر نمی شود؛ زیرا در بعضی شرایط، شمشیر کارایی خود را به کلّی از دست می دهد و حتی نتیجه عکس می دهد.

سیره اخلاقی امام سجاد علیه السلام

امام سجاد علیه السلام را می توان احیاگر فقه و علوم آل محمد (ص) و زمینه ساز و در واقع بنیان گذار مراکز علمی و مکاتب فرهنگی و فکری شیعه دانست .همه نشانه هایی را که برای بندگان کامل پروردگار «عباد الرحمن» معین شده در علی بن الحسین(ع) آشکار است. در چنان دوره تاریک برای جویندگان انسانیت به حقیقت چراغی روشن بود. با رفتار و گفتار خود سیرت فراموش شده جد و پدر و خاندان رسالت را زنده کرد.و مردمی که سالها با عصر نبوت فاصله داشتند نمونه تربیت اسلامی را بچشم خود دیدند. پرستش خدا، نرم خوئی، محاسبه نفس تا حد ریاضت. خود شکنی برای حق، دستگیری مستمندان، بخشش، پرهیزگاری. و...

نتیجه آنکه سیره اخلاقی و فضایل و کرامات اهل بیت (ع) کامل ترین و بی بدیل ترین سیره و فضایل اخلاقی است و منحصر به یک دوره یا مرحله ای از زندگی پربار ایشان نمی شود و در تمام لحظات زندگی ایشان جاری است. اما این روحیات و کمالات بسته به شرایط زمانی و مکانی و در برابر افراد و جریان ها متفاوت است.

گردآورنده: سیده مریم خادمی