امام خمینی (ره): عزیزان من، ما از حصر اقتصادی نمی‌ترسیم. ما از دخالت نظامی نمی ترسیم. آن چیزی که ما را می ترساند وابستگی فرهنگی است. ما از دانشگاه استعماری می ترسیم. ما از دانشگاهی می ترسیم که جوانهای ما را آن طور تربیت کنند که خدمت غرب بکنند.
انقلاب فرهنگی ایران، به مجموعه‌ای از رویدادهای مرتبط با فرهنگ ایران، آموزش عالی در ایران و آموزش در ایران در جمهوری اسلامی ایران (به ویژه سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۲ خورشیدی) گفته می‌شود که با هدف پاک‌سازی استادان و دانشجویانی که از دید حکومت جمهوری اسلامی ایران، «غرب‌زده» به‌شمار می‌رفتند، صورت پذیرفت. انقلاب فرهنگی هدفش را اسلامی سازی دانشگاه‌های مدرن و از بین بردن فاصله بین دو نظام آموزش عالی مجزای حوزوی و دانشگاهی قرار داد.
انقلاب اسلامی مردم ایران به رهبری امام خمینی در سحرگاه ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ به پیروزی رسید، ولی علیرغم پیروزی انقلاب ولی هنوز هم آثار حاکمیت فرهنگی رژیم سابق در نهادهای حکومتی به چشم می‌خورد و گاهی هم باعث کارشکنی‌هایی می‌گردید. از این رو، نیاز به تحول عمیق در فرهنگ های وارداتی در جامعه و خصوصا در نظام آموزشی و فرهنگی کشور احساس می شد؛ چرا که نظام آموزش کشور که پایه فرهنگ جامعه می باشد تحت سلطه استعمار پایه ریزی شده بود و تامین کننده نیازهای اساسی جامعه اسلامی و مبتنی بر فرهنگ اسلامی نبود و ضرورت ایجاد یک رفرم در ساختار اداری احساس می‌شد، بهترین جایگاه بر شروع این کار دانشگاهها بود. دانشگاهها که برای مدتی محل رسوخ و نفوذ افکار و عقاید التقاطی شده بود، گروه‌های مبارز در مراکز آموزش عالی و دانشگاهها برای خود سنگر گرفته بودند و انقلابیون برای اعمال حاکمیت ایدئولوژی انقلابی می‌بایست دست به یک اصلاح و رفرم می‌زدند. در واقع نظام حاکم بر آموزش عالی بر حسب نیازهای حکومت سابق طراحی شده بود و آموزه‌های آن جوابگوی یک نظم جدید حاصل از انقلاب اسلامی نبود.
حضرت امام خمینی (ره) از همان روزهای اول پیروزی در مورد فرهنگ و دانشگاه‌های کشور تذکرات لازم را عنوان می‌کرد. ایشان می‌فرمود: در جمهوری اسلامی باید تمام مسائل که در ایران است متحول بشود. در جمهوری اسلامی باید دانشگاهها متحول بشود. دانشگاه‌های پیوسته، به دانشگاه‌های مستقل مبدل بشود. فرهنگ ما باید متبدل بشود. فرهنگ استعماری، فرهنگ استقلالی بشود. همچنین در پیام نوروزی سال ۵۹ در رابطه با دانشگاه و دانشگاهیان فرمودند: باید انقلابی اساسی در تمام دانشگاه‌های سراسر ایران بوجود آید تا اساتیدی که در ارتباط با شرق و غرب هستند تصفیه گردند و دانشگاه محیط سالمی شود برای تدریس علوم عالی اسلامی. باید از بدآموزی‌های رژیم سابق در دانشگاه‌های سراسر ایران شدیداً جلوگیری کرد. ایشان در این پیام بر ضرورت ایجاد انقلاب اسلامی در دانشگاه‌های سراسر کشور، تصفیه اساتید مرتبط با شرق و غرب و تبدیل دانشگاه به محیطی سالم برای تدوین علوم عالی اسلامی تأکید کردند و این پیام امام را باید نقطه عطفی در تاریخ انقلاب فرهنگی دانست.
حضرت امام خمینی (ره): در جمهوری اسلامی باید تمام مسائل که در ایران است متحول بشود. در جمهوری اسلامی باید دانشگاهها متحول بشود. دانشگاه‌های پیوسته، به دانشگاه‌های مستقل مبدل بشود. فرهنگ ما باید متبدل بشود. فرهنگ استعماری، فرهنگ استقلالی بشود.
عمده‌ترین اهداف این انقلاب فرهنگی تجدید نظر در نظام آموزش و ساختار دانشگاهها و متحول ساختن آن متناسب با نیازهای کشور و تامین استقلال سیاسی ، اقتصادی و رهایی از وابستگی به شرق و غرب و نیز تصفیه دانشگاهها از عناصر وابسته به استعمارگران و ابرقدرتها و به طور کلی از عناصر ضدانقلاب بود. امام خمینی (ره) در اول اردیبهشت همان سال در دیدار با اقشار مختلف مردم و اعضای انجمن‌های اسلامی دانشجویان دانشگاهها به تشریح چگونگی اسلامی شدن دانشگاهها پرداختند که زمینه‌ساز انقلاب فرهنگی و به تبع آن تعطیلی دانشگاهها از ۱۵ خرداد ۵۹ تا ۲۷ آذر ۱۳۶۱ به منظور انجام اصلاحات لازم گردید و به میزان زیادی به سالم‌سازی محیط دانشگاهها کمک کرد.
در ۲۹ فروردین ۱۳۵۹ منافقین و گروهک ها با حمله به دانشگاه تربیت معلم و ضرب و شتم دانشجویان مسلمان، کنترل دانشگاه را در دست گرفتند. شورای انقلاب ۳ روز به آنها مهلت داد تا اتاق ها و ستادهای عملیاتی خود را از دانشگاهها خارج کنند. مردم به منظور مقابله با گروهک ها به راهپیمایی پرداختند و در روز ۱۳۵۹/۲/۲ در حالیکه منافقین به سلاح گرم و سرد مسلح بودند، مردم موفق به شکست آنها شدند و دانشگاهها را تصرف کردند و به این ترتیب تا ۱۳۶۱/۹/۲۷ دانشگاهها تعطیل بود. هدف تعطیلی دانشگاه ها، اصلاح نظام آموزشی کشور اعلام شد و فرصتی فراهم آورد تا ستاد انقلاب فرهنگی در ۳۰ ماهی که دانشگاه ها همچنان بسته باقی ماند، برای نظام آموزشی سامان تازه ای تعریف کند. پایان کار دانشگاه ها در خرداد ۵۹ و آغاز فعالیت های ستاد انقلاب فرهنگی منجر به اجرای طرح ها و برنامه هایی مانند تشکیل جهاد دانشگاهی، تدوین برنامه‌های آموزشی جدید، ادغام و انحلال برخی از دانشگاه ها، بررسی مدیریت دانشگاه ها، تدوین لایحه تربیت مدرس، تامین گزینش استاد، تشکیل مرکز نشر دانشگاهی، تشکیل کمیته اسلامی کردن دانشگاه ها، طرح اعزام محصل به خارج و طرح تقسیم مناطق آموزشی و هماهنگی با تقسیمات کشوری شد. در این مدت ستاد انقلاب فرهنگی وظیفه بررسی و تحقیق و برنامه ریزی جهت تغییر محتوا و عملکرد نظام آموزشی کشور را بر عهده داشت.
پس از آن امام در خرداد ۵۹ به عده‌ای از مبارزین متعهد و انقلابی فرمان دادند تا شورایی تشکیل دهند و برای برنامه‌ریزی رشته‌های مختلف و خط مشی فرهنگی آینده دانشگاهها، بر اساس فرهنگ اسلامی و انتخاب و آماده سازی اساتید شایستۀ متعهد و آگاه و دیگر امور مربوط به انقلاب آموزشی اسلامی اقدام نمایند. با بازگشایی دانشگاهها، فعالیت ستاد انقلاب فرهنگی ادامه یافت و ضرورت توسعه و تعمیق کار این ستاد ایجاب کرد که در نوزدهم آذر ۱۳۶۳، حضرت امام، رؤسای سه قوه و تعداد دیگری از اندیشمندان فرهنگی کشور را به اعضای آن بیفزایند و بدین شکل ستاد انقلاب فرهنگی با ترکیب جدید خود، تحت عنوان شورای عالی انقلاب فرهنگی فعالیت خود را آغاز نمود.
مهم‌ترین هدف شورا گسترش و نفوذ فرهنگ اسلامی میان همه افراد جامعه و تقویت انقلاب فرهنگی و اعتلای فرهنگ عمومی جامعه تبیین شده است.
مهم‌ترین هدف شورا گسترش و نفوذ فرهنگ اسلامی میان همه افراد جامعه و تقویت انقلاب فرهنگی و اعتلای فرهنگ عمومی جامعه تبیین شده است و باید گفت حضرت امام با درایت خود آخرین هربه‌های تهدید انقلاب را نابود کرد و منافقین و معاقدین و اجانب را که به مراکز آموزش عالی ایران چشم امید دوخته بودند مأیوس کرد. همچنین تدوین اصول سیاست های فرهنگی نظام جمهوری اسلامی، تعیین مراجع برای تدوین برنامه‌های فرهنگی آموزشی و علمی و تحقیقاتی، تصویب آیین نامه های مهم و اساسی مراکز علمی و فرهنگی و آموزشی و پژوهشی کشور، تصویب ضوابط تاسیس این گونه مراکز، تدوین ضوابط برای گزینش استادان دانشگاه ها و معلمان مدارس، نظارت بر امور کتب درسی، تدوین ضوابط مربوط به روابط فرهنگی و علمی با دیگر مشاور ها، نظارت بر کلیه مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی و تایید نامزدهای ریاست دانشگاه ها از جمله وظایف این ستاد تعیین شد.
در آبان ۷۶، تغییراتی در جایگاه و اهداف و وظایف انقلاب فرهنگی رخ داد و اهداف شورای عالی انقلاب فرهنگی بدین قرار معین شد:
_ گسترش و نفوذ فرهنگ اسلامی در همه شئون جامعه و تقویت انقلاب فرهنگی و اعتلای فرهنگ عمومی
_ تزکیه محیط‌های علمی و فرهنگی از افکار مادی و نفی مظاهر و آثار غربزدگی از فضای فرهنگی جامعه
_ تحول دانشگاهها و مدارس و مراکز فرهنگی و هنری بر اساس فرهنگ صحیح اسلامی و گسترش و تقویت هر چه بیشتر آنها برای تربیت متخصصان متعهد و اسلام شناس متخصص و مغزهای متفکر و وطن خواه و نیروهای فعال، ماهر، استادان، مربیان و معلمان معتقد به اسلام و استقلال کشور
_ تعمیم سواد و تقویت و بسط روح تفکر و علم آموزی و تحقیق و استفاده از دستاوردها و تجارب مفید دانش بشری برای نیل به استقلال علمی و فرهنگی
_ حفظ و احیاء و معرفی آثار و مآثر اسلامی و ملی
_ نشر افکار و آثار فرهنگی انقلاب اسلامی و ایجاد و تحکیم روابط فرهنگی با کشورهای دیگر به ویژه با ملل اسلامی