​شهید مرتضی آوینی تمام لحظه‌های عمر خود را به ویژه پس از انقلاب اسلامی، در مسیر به فعلیت رساندن ارزش‌ها و احکام اسلامی در قالب هنر صرف کرد، سالروز شهادت این هنرمند فرزانه به عنوان روز هنر انقلاب اسلامی نام‌گذاری شد.

سید مرتضی آوینی ۲۱ شهریور ۱۳۲۶ در شهر ری به دنیا آمد. خدمت سربازی را در نیروی هوایی به پایان رساند ودر سال ۱۳۴۴ وارد دانشکده هنرهای زیبایی شد. در دوران دانشجویی نسبت به مسائل روز و هنر پیگیر بود. او در معماری و ادبیات به دنبال معنای واقعی هنر بود و در عین حال که دانشجوی هنر بود به فلسفه و ادبیات نیز علاقه فراوانی داشت.

درسال ۱۳۵۸ وارد جهاد سازندگی شد و پس از زمان کوتاهی به فیلم سازی روی آورد. از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۷ به همراه گروهی، مجموعه مستند روایت فتح را آغاز کرد. سرانجام در ۲۰ فروردین ۱۳۷۲ هنگامی که همراه گروه برای تولید مجموعه‌ای جدید از روایت فتح، به فکه، مطقه عملیاتی والفجر مقدماتی رفته بود، براثر انفجار مین به شهادت رسید.

در این مقاله به معرفی بخشی از هنرهای اسلامی خواهیم پرداخت.

هنر اسلامی شامل هنرهای جسمی خلق شده در دنیای اسلام میباشد. هرچند ممکن است این هنرها در مواردی با تعالیم و شریعت اسلام انطباق نداشته باشد. هنر اسلامی یکی از دوران‌های شکوهمند تاریخ و یکی از ارزشمدترین دستاوردهای بشری در عرصه هنری به شمار می‌آید و شامل انواع متنوعی از هنر همچون معماری اسلامی، خوشنویسی، نقاشی، سفالگری، قالیبافی، کاشی کاری، مجسمه سازی و… میشود.

بعد از ظهور اسلام، این دین از نظر اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی بر جوامع تاثیر گذاشت. هنر نیز تحت تاثیر این دین در این جوامع دچار تحول شد و با نام جدید هنر اسلامی شناخته شد.

هنر اسلامی هنری نیست که فقط به مسائل مذهبی اسلام ارتباط داشته باشد. اصطلاح اسلامی نه تنها به مذهب، بلکه به فرهنگ غنی و متنوع مردمان سرزمین‌هایی که آیین اسلام در آن رواج دارد نیز اشاره میکند. هنر اسلامی غالبا عناصری غیر مذهبی را که توسط برخی از علمای اسلامی حرام شمرده نشده نیز در بر میگیرد؛ همچنین به آن دسته از مفاهیم و موارد هنری که در درون جوامع اسلامی تحت تاثیر عوامل منطقه‌ای و فرهنگ بومی به وجود آمده است نیز هنر اسلامی گفته می‌شود.

هنر اسلامی در ابتدا با الهام از هنر رومی، هنر مسیحی ابتدایی و هنر ساسانی توسعه یافت، و بعدها از هنر عشایری آسیای مرکزی نیز الهام گرفت. هنر چینی در نقاشی اسلامی، سفالگری و منسوجات اسلامی نقش سازنده داشته است.

در میان آیات قرآن یا تعالیم شخص پیامبر اسلام به مواردی درباره هنر برمی‌خوریم. بازنمایی تصویری موجودات زنده در قرآن به صراحت منع نشده، با این وجود بسیاری از مسلمانان ترسیم چهره‌ها و موجودات زنده را خطری به سوی بت پرستی به شمار می‌آوردند و گناه میدانستند؛ بنابراین هنر اسلامی اغلب بر خلق زیبایی با نقوش انتزاعی و استفاده از حروف متمرکز بوده است و به دلیل محدودیت نسبی سایر هنرها همچون مجسمه‌سازی و نقاشی و حرام شمردن آنها، مسلمانان به توسعه سبک‌های مختلف در زمینه‌های انتزاعی سوق داده شدند.

عمده مسلمانان تصویرگری چهره پیامبر اسلام را مردود می‌شمردند و حتی گاهی تصویرگری جانداران و انسان نیز مورد قبول بخشی از مسلمانان نبود. با این وجود همواره در سرزمین‌های اسلامی تصاویری از انسان و موجودات زنده دیگر نقش میشد. افزون بر منع تصویرسازی چهره پیامبر، مفهوم و تصویر ذهنی خداوند به صورتی که در آیین هندو و مسیحیت رایج است در اسلام مرسوم نبوده است.

هنر اسلامی بسیار محدودتر از هنر مسیحی یا بودایی است که مشخصا فرم‌هایی از هنر اعم از مجسمه، نقاشی، موسیقی یا رقص را به کلیسا یا معابد میکشاند. در هنر اسلامی به عناصر تکرار شونده زیادی برمیخوریم مانند استفاده از طرح‌های هندسی یا ترسیمی انتزاعی از گل و گیاه که به اسلیمی معروف‌اند. نقوش اسلیمی اغلب به عنوان نمادی از طبیعت بی‌کران به کار میروند که مخلوق خداست.

معماری

شاید یکی از مهم‌ترین نمودهای هنر اسلامی معماری باشد. به ویژه مساجد چهار ایوانه و ستون‌دار که معرف هنر معماری اسلامی است. این عمارت‌های باشکوه میتواند تاثیر فرهنگ‌های متفاوت در درون تمدن اسلامی را نشان دهد. نقش گنبد در معماری اسلامی بسیار قابل توجه بوده و طی قرن‌ها گنبد در معماری اسلامی بسیار مورد استفاده قرار گرفته است. قدیمی‌ترین گنبد باقی مانده در تاریخ اسلام، بخشی از بنای تاریخی قبت الصخره متعلق به سال ۶۹۱ میلادی ست. یکی دیگر از گنبدهای شاخص متعلق به بنای زیبای تاج محل متعلق به معماری هند –ایرانی از سده ۱۷ میلادی ست.

هنر اسلامی به ویژه معماری اسلامی برپنج پایه: مردم‌واری، خود بسندگی، پرهیز از بیهودگی، بهره‌گیری از پیمان نیایش و درون‌گرایی نهاده شده است.  

خوشنویسی

خوشنویسی بارزترین هنر اسلامی است. خوشنویسی را میتوان شاخص‌ترین هنر در پهنه سرزمین‌های اسلامی دانست و آن را به مثابه زبان هنری مشترک برای تمامی مسلمانان تلقی کرد. هنر خوشنویسی همواره برای مسلمانان اهمیت خاصی داشته است زیرا در اصل، آن را هنر تجسم کلام وحی میدانسته‌اند. درسرزمین‌های اسلامی خط زیبا را نه فقط در نگارش قرآن، بلکه در اغلب هنرها به کار میبرند.

در هنر اسلامی تزئینات خطی و خوشنویسی در همه جا به چشم می‌خورد. در کتیبه‌های دیوارها و گنبد بناهای مختلف مذهبی و غیرمذهبی، منبرها، سکه‌ها، سلاح‌ها، لباس‌ها و… از خط به عنوان عاملی تزئینی بهره گرفته‌اند. در ابتدا از خط کوفی برای کتابت استفاده میشد. بعدها برای کاربردهای گوناگون نیاز به خطوط دیگر به وجود آمدکه به اقلام ششگانه معروف شد. اقلام ششگانه عبارتند از: نسخ، ثلث، محقق، ریحان، توقیع و رقاع. میر علی تبریزی در قرن هشتم بر اساس خطوطی که از پیش وجود داشت، نستعلیق را به وجود آورد که به عروس خطوط اسلامی شهرت دارد.

نقاشی

هنر نگارگری یا نقاشی هرگز آن‌گونه که در هنر مسیحیان یا بودائیان مورد احترام بوده در سرزمین‌های اسلامی مور توجه قرار نگرفته است. به نظر می‌رسد که اسلام در دوران‌های اولیه تاریخ خود، هنر نقاشی را به دیده خصومت می‌نگریسته است. چرا که در آن زمان هنرهای زیبا با اعتقادات و مراسم مذهبی مشرکین آمیختگی داشت. نقاشی و مجسمه‌سازی مظهری از شرک بود که اسلام ماموریت دفع و انهدام آن را داشت. نقاشی اسلامی، به ویژه در سده‌های اولیه، وسیله‌ای مستقل نبود بلکه به نوعی مکمل ادبیات محسوب میشد. اما به تدریج نقاشی درسرزمین‌های اسلامی اهمیت یافت. با سقوط خلافت عباسی هنر نقاشی رشد شگرفی کرد. هنر نقاشی اسلامی در دوره صفوی به اوج رسید و در دوران طایفه زند و قاجار رنگ و بویی تازه پیدا کرد.

سفالگری و کاشی‌کاری

وسایل و محصولات مختلف از سفال و سرامیک در تمامی مناطق مسلمان نشین با اندکی اختلاف در نوع مواد اولیه، رنگ و طرح‌های تزئینی همواره تولید می‌شده‌است؛ از این رو محصولات هر ناحیه به خوبی قابل تشخیص از فراورده‌های سایر نقاط است. بسیاری از نقوش تزئینی این سفالینه‌ها از آثار برجسته هنری به شمار می‌آیند. همچنین کاشی‌کاری به عنوان پوشش تزئینی برای ساختمان‌ها به ویژه در ایران و آسیای مرکزی رشد شگرفی را تجربه کرده است. انواع خطوط خوشنویسی که در سفالگری و کاشی‌کاری مورد استفاده قرار میگیرند عبارتند از: کوفی، نسخ، ثلث، طغرا، ریحان، محقق، نستعلیق و خط سبحان.

مجسمه‌سازی

مجسمه‌سازی در هنر اسلامی بسیار محدود و تقریبا ممنوع بوده؛ با این وجود تقریبا در همه سرزمین‌ها و دوران‌های اسلامی به نمونه‌هایی از آن برمی‌خوریم و انواعی از نقوش برجسته ارزشمند و شگرف بر روی کتیبه‌های آجری و گچی، ظروف فلزی و چوبی یا ساخته شده از عاج و مانند آن همواره اجرا شده‌است.

قالیبافی

قالیبافی از هنرهای دستی و سنتی مهم در کشورهای اسلامی به ویژه در ایران و آسیای مرکزی است که شهرتی جهانی دارد. یکی از آثار برجسته قالیبافی «قالی اردبیل» است. قالی اردبیل یک جفت قالی ایرانی معروف است که در آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی یافت شده است. این قالی از نظر طرح وبافت یکی از نفیس‌ترین ومشهورترین قالی‌های جهان است و هسته مرکزی گروه قالی‌های ترنج داراست. این قالی در فهرست ۵۰ شاهکار هنری برگزیده جهان، در رتبه ۲۹ است. قالی اردبیل یک سند تاریخی نیز محسوب می‌شود زیرا دارای تاریخ و امضا است و در سال ۹۱۸ خورشیدی در سیزدهمین سال پادشاهی طهماسب بافته شده است. برخلاف دیگر قالی‌های مشهور آن زمان، این قالی طرح آرام دارد و نگاره‌های انسان و جانوران بر آن نقش نشده‌است زیرا برای استفاده در مکانی مقدس بافته شده بود. سطح این قالی از یک طرح نسبتا ساده با اجزا قرینه و یک شمسه در وسط آن که دو چراغدان در طول آن قرار دارد، پوشیده شده‌است.

چند دیدگاه شهید آوینی درمورد هنر:

· هنر در واقع معراجی است برای عبور از عالم محسوسات به عالم معنا و کیفیت باطنی.

· تخیل، بال هنر است.

· هنر غرب حدیث نفس است، نه حدیث شیدایی حق.

· هنر از لحاط مضمون و محتوا، عین تفکر و حکمت و عرفان است و تنها در نحوه بیان و تجلی، از آنان متمایز است.

تهیه کننده: ندا دوستی