در جلسات سوژه‌یابی سردبیران مفدا، خبری از اقدامات دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی گیلان برای پیوستن به شبکه علمی«یوسرن» توجهمان را جلب کرد؛ کنجکاویمان در این خصوص ما را پای صحبت یکی از دانشمندان نخبه کشورمان نشاند؛ دانشمندی که در سال ۲۰۱۳ میلادی به جمع دانشمندان یک درصد برتر دنیا راه‌یافته و خود بنیان‌گذار شبکه علمی بین‌المللی«یوسرن» است.
آنچه در ادامه می‌خوانید، متن گفت‌وگوی مفدا، با دکتر نیما رضایی، پایه‌گذار شبکه جهانی آموزش و پژوهش‌های علم« یوسرن» است که از اهداف راه‌اندازی یوسرن و ساختار این شبکه تا توصیه‌هایی برای دانشجویان علوم پزشکی را در بر میگیرد.
مفدا: لطفا خودتان را معرفی کنید و از تحصیلات و زمینه تحقیقاتی که به آن می‌پردازید بگویید.
دکتر نیما رضایی، متخصص ایمونولوژی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران هستم که معاونت بین‌الملل این دانشگاه و همچنین مشاور بین‌الملل معاونت آموزشی وزارت بهداشت را نیز بر عهده دارم؛ همچنین مدیر آکادمی جهانی دانشگاه علوم پزشکی تهران و معاون مرکز تحقیقات نقص ایمنی نیز هستم.
پزشکی را در دانشگاه علوم پزشکی تهران خواندم و یک دوره فوق لیسانس و پس از آن پی اچ دی مهندسی ژنیتیک و ایمونولوژی را در دانشگاه شفیلد انگلستان به پایان بردم؛ فلوشیپ من در زمینه ایمونولوژی بالینی و پیوند مغز استخوان در دانشگاه نیوکاسل بود که پس از آن به کشور بازگشتم و اکنون نیز در بیمارستان مرکز طبی کودکان مشغول به کار هستم.
بیشتر فعالیت‌های علمی من در زمینه بیماری‌های نقص ایمنی است و در ۱۵ سال اخیر از زمان دانشجویی‌ام تاکنون موفق به چاپ حدود ۶۰۰ مقاله در زمینه‌هایی که ارتباط ایمونولوژی پایه و بالین را به هم وصل می‌کند، شده‌ام؛ تعدادی از کارهایی که انجام داده‌ام در خصوص کشف ژن‌های جدید بیماری نقص ایمنی اولیه بوده است و همین طور کتاب‌های متعددی نوشته‌ام؛ از جمله کتاب بیماری‌های نقص ایمنی اولیه که انتشارات«اشپرینگر» چاپ و منتشر کرده است و به عنوان کتاب رفرنس در آمریکا، اروپا و استرالیا تدریس می‌شود و ویرایش جدید آن نیز امسال عرضه شد؛ چند کتاب دیگر مانند«کنسر ایمونولوژی» را نوشته‌ام که ویرایش جدید آن سال آینده ارائه می‌شود و کارهای آموزشی و پژوهشی و اجرایی دیگری که به طور مرتب انجام میدهم و و بر آن هستم در زمینه تشخیص بیماری‌های نقص ایمنی اولیه در راه پیشرفت پزشکی کشور گام بردارم.
مفدا: ایده پایه‌گذاری«یوسرون» از کجا شکل گرفت؟
ایده شکل‌گیری "یوسرن" به چند سال قبل و زمانی باز می‌گردد که برای بازدید و سخنرانی در دانشگاه‌های اروپایی و آمریکایی دعوت می‌شدم، و به این نتیجه رسیدم که سیر حرکت دنیا به این سمت بوده است که لزوما همه مراکز علمی و پژوهشی، همه امکانات و تمهیدات لازم را با هم ندارند؛ یک جا ایده دارد؛ یک جا سرمایه دارد؛ و یک جا تجهیزات و نیروی انسانی دارد. از طرفی در قرن بیست و یکم، شبکه های مختلف تحول بزرگی ایجاد کرده اند؛ و کسر قابل توجهی از وقت بسیاری از دانشجویان صرف شبکه های اجتماعی می شود که متاسفانه بهره چندانی عایدشان نمی کند؛ از این رو، اولین جرقه های این ایده در ذهنم شکل گرفت که اگر این فعالیت ها به جای معطوف شدن به فعالیت های بی بهره در شبکه های اجتماعی، به فعالیت های علمی معطوف شود، احتمالا بهره بهتری حاصل خواهد شد؛ ضمن آنکه امروزه علوم مختلف فاصله زیادی از هم گرفته اند، و باید در نظر داشت که شرایط فعلی بسیار متفاوت با زمان دانشمندان پیشین مانند زکریای رازی، جابربن حیان و ابن سینا است که در علوم مختلف سرآمد بودند؛ چرا که پیشرفت و تخصصی شدن علوم مختلف سبب شده است که هر فرد در رشته تخصص خود به پژوهش بپردازد.
در یکی از اشعار مولانا، تعبیر به فیلی در اتاقی تاریک شده است و حس من در مورد وضعیت فعلی دنیای علم شبیه به این تعبیر مولاناست؛ گویی در اتاقی تاریک فوق تخصص قسمتی از این فیل می شویم، و هیچ ایده ای از شکل و هیبت واقعی خود فیل نداریم؛ احساسم این بود که اگر متخصصان علوم مختلف در قالب یک شبکه علمی که همه تخصص ها را در بر میگیرد، بتوانند گفت و گو کنند و با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، احتمالا می توانند دید بهتری از علم پیدا کنند.
هدفمان از پایه گذاری شبکه یوسرن که تاکنون 16 ماه از آغاز فعالیتش می گذرد، علم بدون مرز بود؛ مقصودمان از علم بدون مرز تنها برداشتن مرزهای جغرافیایی نبود؛ بلکه افزون بر آن، هدفمان برداشتن مرز بین علوم مختلف و از میان برداشتن مرز بین محققان جوان و پیشکسوت نیز هست؛ متاسفانه، در بسیاری از موارد در ذهن خود دیوارها و حصارهای بلندی می سازیم که مانع دید جامع و آگاهی از رخداد و پیشرفت های سایر کشورها و یا حتی سایر رشته می شود. هیچ گاه متوجه نخواهیم شد که سایر محققان چه ایده هایی دارند و از چه منظری به وقایع می نگرند؛ و این آفتی است که در شرایط کنونی با آن مواجهیم؛ اگر بتوانیم این دیوارها را برداریم و با یکدیگر وارد تعامل و گفت و گو شویم آینده درخشان تری برای علم رقم خواهد خورد و این مهم به زندگی بشر کمک بیشتری خواهد کرد.
اقدام بعدیمان پس از شکل‌گیری ایده اولیه، به آخرین روز دسامبر ۲۰۱۵ بر می‌گردد؛ در این تاریخ جلسه‌ای را در سالن شورای دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار و از دانشمندان یک درصد برتر کشورمان در علوم مختلف دعوت کردیم و با آن‌ها در خصوص این ایده به مشورت پرداختیم؛ بعد از آن در تاریخ اول ژانویه ۲۰۱۶ شبکه«یوسرن» اعلام موجودیت کرد و کار رسمی و جدی خودش را آغاز کرد.
مفدا: اکنون این نهاد علمی چه وضعیتی دارد؟ بازخورد سایر نهادهای علمی بین‌المللی از زمان شکل‌گیری«یوسرن» چگونه بوده است؟
اکنون این شبکه بیش از ۴ هزار و ۶۰۰ عضو از ۶۵ کشور دنیا دارد و بیش از ۲۰۰ دانشمند یک درصد برتر دنیا از ۲۱ رشته علم مشاورین این شبکه هستند که از میان این افراد ۱۳ نفر را برندگان نوبل تشکیل می‌دهند. بیش از ۵۰ گروه آموزشی و تحقیقاتی در قالب این شبکه تشکیل شده است که کارهای تحقیقاتی مختلفی انجام می دهند و مقالات متعددی را منتشر کرده‌اند و بیش از ۳۰ تفاهم‌نامه رسمی میان«یوسرن» و دانشگاه‌های معتبر دنیا منعقد شده است؛ همچنین بیش از ۳۰ دفتر این شبکه در دانشگاه‌های داخل و خارج از کشورمان راه‌اندازی شده است و همه این آمار نشان از این دارد که«یوسرن» در این مدت کوتاه موفق شده است که جایگاه خود را در دنیا پیدا کند.
ما فعالیت خود را با دید مثبت آغاز کردیم و سعی بر آن داشتیم که به افرادی که پذیرای این ایده بوده اند، این پیام را منتقل کنیم که همکاری با ایشان مایه خرسندی ماست؛ در این رابطه با بیش از 130 تن از برندگان جایزه نوبل صحبت کردیم و پیام های بسیار مسرت بخشی از ایشان دریافت نمودیم؛ ولی تنها 13 تن از این افراد حاضر به همکاری به عنوان مشاوران این شبکه شدند؛ اولین همایش بین المللی یوسرن را در تاریخ 8 تا 10 نوامبر 2016 در تهران برگزار کردیم که بیش از هزار و 200 محقق جوان کشورمان در آن شرکت کردند و سخنرانان این همایش نیز از میان دانشمندان یک درصد برتر دنیا و نیز یکی از برندگان جایزه نوبل انتخاب شدند؛ در پایان آن همایش، میزبان همایش بعدی را دانشگاه خارکیف اوکراین انتخاب کردیم و این دانشگاه امسال با همکاری 5 دانشگاه دیگر اوکراینی میزبان این همایش خواهد بود.
هدف از عرض این مطالب این است که خاطر نشان کنم این رویداد، بسیار سریع به رویدادی بین المللی تبدیل شده است و بازخوردهای خارج ازکشور نیز همین گونه بوده است. در آخرین روزهای سال 95، سفری به شهر ماریبور کشور اسلوونی داشتم که استقبال بسیاری خوبی از ما داشتند و با اصرار میزبانی سال 2019 همایش را گرفتند؛ افتتاح دفتر یوسرن در دانشگاه این شهر مورد توجه شبکه های تلویزیونی این کشور قرار گرفت و تفاهم نامه ای نیز با این دانشگاه امضا شد؛ اینها همه موید این امر هستند که در دنیا نهادهایی که فعالیت هایشان را معطوف به علم داشته اند، استقبال بسیار خوبی از یوسرن داشته اند؛ درکشورمان نیز وزارت بهداشت، آموزش و درمان، دانشگاه علوم پزشکی تهران، معاونت علم و فناوری ریاست جمهوری و کمیسیون ملی یونسکو در ایران از همایش یوسرن حمایت کرده اند. ولی برای حفظ استقلال این نهاد علمی بین المللی، حمایت های مالی بیشتری نیاز است که متاسفانه در این خصوص حمایت های صورت گرفته کافی نبودند و نیازمند عنایت بیشتری هستیم.
مفدا: چشم‌اندازتان در«یوسرن» چیست؟
چشم‌انداز«یوسرن» را در زمان‌های مختلفی دیده‌ام؛ برای مثال یک نگاه مربوط به سیصد سال آینده است؛ یک نگاه برای ده، یک نگاه برای ۵ و یک نگاه برای یک سال آینده. زمانی که از چشم‌انداز «یوسرن» در سیصد سال آینده سخن می‌گویم، نگاهمان این است که به نهادی در نیا تبدیل شویم که مرجع اصلی علم باشد؛ همان‌گونه که نهادهایی مانند سازمان بهداشت جهانی یا یونسکو امروز مرجع بسیاری از امور قرار گرفته‌اند،«یوسرن» نیز بتواند مرجع اصلی علم در دنیا باشد؛ مرکزیت آن در کشورمان باشد و تصمیم‌گیری‌های اصلی دانشمندان دنیا در این نهاد صورت گیرد؛ این یک نگاه است؛ منتها برای کوتاه مدت نگاهمان متفاوت است؛ نخست آنکه قوانین حاکم بر یوسرن بر مبنای دموکراسی است و من تنها برای دو دوره می‌توانم ریاست آن را بر عهده داشته باشم که دوره اول یه این دلیل است که بنیان‌گذار این نهاد بوده‌ام و ساختار کلی شکل نگرفته بود و دور دوم در صورت رای دادن اعضای هسته مرکزی به من این ریاست پابرجا می‌ماند؛ در غیر این‌صورت فرد دیگری جایگزین من می‌شود؛ اکنون که به اهدافی که برای سال اول فعالیت«یوسرن» در سر داشتم نگاه می‌کنم، می‌بینم که تا چه اندازه فراتر از انتظار جلو رفته‌ایم؛ برای مثال هدفمان در سال اول جذب ۷۰ دانشمند یک درصد برتر دنیا بود که خوشبختانه این عدد به ۲۰۰ دانشمند ارتقا یافت؛ یا جذب حتی یک دانشمند برنده نوبل را موفقیت بزرگی می دانستیم که این عدد به 13 نفر رسید و در سایر موارد نیز وضعیت مشابه بود. البته، در این خصوص نگاهمان صرفا آماری نبوده است؛ و بر مبنای عملکرد بخش های مختلف و فعالیت آن ها نیز تعاملاتی داشته ایم؛ به این معنا که از 58 اینترست گروپ تشکیل شده، 6 گروه غیرفعال را تعطیل کرده ایم. در همین مدت کوتاه، 170 مقاله چاپ شده است که وابستگی سازمانی به یوسرن دارند. لازم به ذکر است که دستیابی به این آمار ساده نیست؛ از نظر آماری و ساختاری، اهدافی که تاکنون محقق شده اند بسیار بیشتر از آنچه بود که در نظر داشتم. کنگره و جشنواره ما باید ادامه پیدا کند؛ در جشنواره ای که در تاریخ ده دسامبر همزمان با روز علم و با شعار صلح و پیشرفت برگزار کردیم، 5 برنده یوسرن را در علوم نظری، علوم مولکولی، علوم سلولی، علوم پزشکی و علوم اجتماعی معرفی کردیم که از کشورهای ایران، آمریکا، بلژیک و هلند انتخاب شدند. برگزاری این جشنواره رخداد بزرگی است و امسال نیز این جشنواره را برگزار خواهیم کرد که تاکنون بیش از 5 هزار نفر در این جشنواره نامزد شده اند؛ و کسانی که برای جایزه امسال ثبت نام کرده اند، دارای پروفایل و رزومه علمی بسیار خوبی هستند. بنابراین، مسیری که در آن قرار گرفته ایم مسیر روشنی است که نیازمند کار گروهی می باشد.
مفدا: آماری از دانشگاه‌های علوم پزشکی که به این شبکه علمی پیوسته‌اند به ما بدهید؛ آیا این دانشگاه‌ها توانسته‌اند خود را با اهداف«یوسرن» هماهنگ کنند؟
تاکنون ۱۲ دفتر یوسرن در دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور راه‌اندازی شده است؛ در تاریخ ۳۰ دسامبر ۲۰۱۶ همزمان با سالروز تاسیس«یوسرن» ۱۰ دفتر جدید در دانشگاه‌های کشور افتتاح شد؛ هم‌اکنون این دفاتر در دانشگاه‌های تهران، ایران، کرمان، اهواز، اصفهان، گیلان، بیرجند، تبریز و تعدادی دیگر از دانشگاه‌ها فعال شده است تا کمیته‌های تحقیقاتی دانشجویی و انجمن‌های علمی این دانشگاه‌ها بتوانند فعالیت‌های علمیشان را در آنجا نیز دنبال کنند.
نکته حائز اهمیت این است که گاهی انجمن‌های علمی یا کمیته‌های تحقیقاتی دانشجویی به فعالیت‌های بدون بازده محدود می‌شوند؛ یعنی دانشجویان دور هم جمع می‌شوند و جلسه‌ای برگزار می‌کنند؛ ولی در انتها، این جلسات و نشست‌ها بازده و محصولی ندارند؛ ما در«یوسرن» بیشتر به دنبال خروجی هستیم؛ چیزی که بیشتر به پیشرفت و ارتقاء وضعیت علمی کشورمان کمک کند. بنابراین به جدیت دفاتر و اینترست گروپ‌هایمان را پایش می‌کنیم تا فعالیت‌هایی که انجام می‌شود، فقط جنبه علمی داشته باشد.
به علاوه، لازم است دانشجویان در بدو ورود به دانشگاه، هدفشان را مشخص کنند و آن را فراموش نکنند. اگر با هدف خدمت به مردم وارد دانشگاه شده‌اند، بدانند که هدف پژوهش است و نه تنها ارائه مقاله؛ پول و مقاله همواره حاصل خواهد شد ولی می‌بایست مراقب باشند که هدفشان را فراموش نکنند. دیگر آنکه برای نیل به هدفشان، برنامه داشته باشند و بدانند که قدم به قدم چه کارهایی باید انجام دهند؛ باید حتما سخت‌کوشی داشته باشند، چرا که در شرایط برابر کسی موفق خواهد بود که سخت کوش باشد؛ و البته همه این موارد در قالب کارگروهی تسهیل می‌شود، و کسی که هدفش مشخص است و برای رسیدن به آن برنامه‌ریزی می‌کند، در صورتی که تیم مناسبی با خود داشته باشد و کارگروهی را ارجح بداند، با انرژی کمتری به موفقیت می‌رسد.