به گزارش خبرگزاری مفدا مازندران، در تقویم بین المل، روز هجدهم مهر ماه مصادف با نوزدهم اکتبر به عنوان روز جهانی پست نام گذاری شده است. این سالگرد همزمان با سالگرد تشکیل اتحادیه‌ی پست جهانی می‌باشد. در سال ۱۸۷۴، همزمان با امضای معاهده برن، این سازمان در سوئیس آغاز به کار نمود. بعد از تشکیل سازمان ملل، به یکی از سازمان‌های زیر مجموعه‌ی این نهاد بین‌المللی تبدیل شد و از سال ۱۹۶۹، سالگرد تأسیس این نهاد بین المللی به عنوان روز پست در سراسر جهان جشن گرفته میشود. در این مقاله، سفری در تاریخ خواهیم داشت و با ریشه‌های یکی از قدیمی‌ترین ابراز برقراری ارتباط از راه دور، آشنا خواهیم شد.
مقدمه ای به تاریخ پست
تا زمانی که جوامع بشری، تاریخ خود وآنچه بر پدران و اجدادشان نگذشته است را نشناسند، درک درستی از زمان حال خود و آرامش و پیشرفتی که در طی سالیان بدست آمده نخواهند داشت و راه آینده را نمی‌یابند. شناخت پست نیز از این مسئله مستثنا نیست. باستان شناسان ادعاهای متفاوتی درباره قدمت پست و نامهرسانی کرده‌اند و منابع و مدارک مختلفی برای این ادعاها ارائه نموده‌اند. قدیمی‌ترین اثری که از نامهرسانی یافته شده، مربوط به مصر باستان میشود. در حدود ۲۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح، فراعنه‌ی مصر از پیک‌هایی برای ارسال نامه‌های خود استفاده میکردند. قدیمی‌ترین نوشته‌ای که بنظر نامه تلقی میشود و از دوران باستانیِ به جا مانده نیز مربوط به سال ۲۵۵ قبل از میلاد مسیح و دوران باستانی مصر است.
بیش بینی میشود که عمر نگارش نامه و استفاده از آن به عنوان یک ابزار ارتباطی، تقریبا به قدمت اختراع خط است. اما هیچ جای شکی نیست که اولین سیستم نامهرسانی همگانی که شباهت زیادی به پست امروزی دارد، مربوط به ایران باستان و دوره‌ی هخامنشان است.
پست و ملل باستانی
بیش بینی میشود که عمر نگارش نامه و استفاده از آن به عنوان یک ابزار ارتباطی، تقریبا به قدمت اختراع خط است. اما هیچ جای شکی نیست که اولین سیستم نامهرسانی همگانی که شباهت زیادی به پست امروزی دارد، مربوط به ایران باستان و دوره‌ی هخامنشان است. گزنوفون، فیلسوف، تاریخ نگار و سرباز آنتی که با مطالعات و نگارش‌هایش درباره کوروش کبیر مشهور است، اینگونه بیان می‌کند که کوروش در تمام شهرها و مناطق تحت تسلط پارس‌ها، نامه‌رسان‌هایی را مأمور می‌کند تا نامه‌های عوام را به مناطق دیگر کشور برسانند و جاده هایی را بین این مناطق ایجاد کرد. او همچنین مسیر نامهرسانی با کشورهای مجاور را ایجاد نموده و نفوذ سازمان نامهرسانی پارسیان را تا شهر هاکا در میانمار کنونی گسترش داد. عده‌ی دیگری از تاریخ نگاران تشکیل سازمان نامهرسانی را به حمورابی پادشاه بابل و یا جانشین کوروش، داریوش اول، نسبت میدهند. هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی که در نوشته های خود به تاریخ پارسیان پرداخته و جزئیات زیادی را به ثبت رسانده است، ایجاد سازمان پستی همگانی و استفاده از اسب های تندرو و چاپارخانه‌های بین راهی برای تعویض اسب‌های خسته را به دوران فرمانروایی داریوش نسبت داده است. او درباره سیستم نامهرسانی پارسیان می‌گوید:
" می‌گویند که [نامه‌رسانان] روزهای متمادی و تمام روز در حال سفرند. نامه‌رسانان و اسب های تازه نفس کنار جاده‌ها می‌ایستند و نامه ها را از سواران قبلی می‌گیرند و این راه را ادامه میدهند. هیچ چیز متوقف کننده‌ی آنان نیست؛ نه برف و نه باران، نه گرمای روز و نه تاریکی شب. آنان با تمام توان و سرعت برای سرانجام رساندن وظیفه‌ی خود می‌تازند"
در روم باستان، سرویس نامهرسانی عمومی در زمان آگوستوس سزار ایجاد شد که به کورسوس پابلیکوس مشهور بود. این سزار رومی که در حدود سال‌های ۶۲ قبل از میلاد و ۱۴ بعد از میلاد حکومت میکرد، سیستم نامهرسانی جدیدی را معرفی کرد که با استفاده از ارابه‌های چهار چرخی مشهور به رِی دِه نامه‌های مردم را جابجا می‌نمود. این سیستم در طول جنگ‌های رومیان، نامه‌ی سربازان را از میدان‌های نبرد نزد خانواده‌هایش می‌برد.
در روم باستان، سرویس نامهرسانی عمومی در زمان آگوستوس سزار ایجاد شد که به کورسوس پابلیکوس مشهور بود. این سزار رومی که در حدود سال‌های ۶۲ قبل از میلاد و ۱۴ بعد از میلاد حکومت میکرد، سیستم نامهرسانی جدیدی را معرفی کرد که با استفاده از ارابه‌های چهار چرخی مشهور به رِی دِه نامه‌های مردم را جابجا می‌نمود. این سیستم در طول جنگ‌های رومیان، نامه‌ی سربازان را از میدان‌های نبرد نزد خانواده‌هایش می‌برد.
در شبه جزیره هند، قدمت پست به دوران امپراطوری مائوریان برمی‌گردد. این امپراطوری با استفاده از ارابه‌هایی به نام داگانا نامه‌های سران کشور را جابجا میکرد. عمده استفاده‌ی این روش نامهرسانی نظامی و سیاسی بوده و اطلاعات مختلف را در نواحی مختلف کشور جابجا می‌نموده است.
در شرق، اعتبار اولین سازمان نامهرسانی به سلسله‌ی هان (۲۰۶-۲۲۰ بعد از میلاد) نسبت داده شده است. سلسله‌ی تانگ (۶۱۸-۹۰۷ قبل میلاد) حدود ۱۶۳۹ پست خانه ایجاد کرد و نزدیک بیست هزار نفر را برای امور نامهرسانی استخدام نمود. این سازمان تحت نظارت وزارت جنگ قرار داشت و استفاده شخصی از آن ممنوع بوده است.
چنگیز خان مغول، بعد از شروع کشور گشایی‌های خود در سال ۱۲۰۷ میلادی، نامه رسانانی را به کار گماشت تا نامه‌ها را در سراسر سرزمین های تحت فرمان مغولها جابجا نمایند. این نامه‌رسان ها با نام "اورتو" مشهور بودند. در زمان حکومت سلسله یوآن و حکمرانی کوبلای خان مغول، این سازمان در چین نیز استفاده شد. با ادغام این روش نامهرسانی و پست خانه‌های چینی، سازمان گسترده ای ایجاد شد که نه تنها وظیفه‌ی نامهرسانی داشت، بلکه به اسکان ارتش، ایجاد ارتباطات خارجی و جمع آوری مالیات‌ها می‌پرداخت. طبق آمارهای ثبت شده، در پایان حکومت کوبلای خان، سیستم نامهرسانی یوآن، ۱۴۰۰ پست خانه را در اختیار داشت و پنجاه هزار اسب را برای جابجایی نامه‌ها در امپراطوری به کار می‌گرفت.
صنعت پست در دنیای امروز
نامه‌رسان‌های سوار بر اسب، کبوترهای نامه‌رسان مصری، چاپارخانه های هخامنشی و برج‌های بَرید خلفای عباسی، ابتکارات حکومت‌های باستانی و نسل قدیم نامهرسانی محسوب میشوند. باستان شناسان نامه‌نگاری، استفاده از تمبر و کاربرد آن برای پرداخت هزینه نامهرسانی را نقطه‌ی عطفی در اصلاح سیستم نامهرسانی میدانند. در سال‌های قبل از دهه ۱۸۴۰، هزینه‌ی انتقال نامه‌ها، براساس تعداد ورقه‌ها و فاصله‌ی بین فرستنده و گیرنده تعیین می‌شد و به صورت نقدی به نامه‌رسان پرداخت می‌گردید. سر رولند هیل، با راه اندازی کمپینی در انگلستان خواستار اصلاح رویکرد پست در این کشور شد و سیستمی به نام نامهرسانی واحد به قیمت پنی را ایجاد نمود. در این سیستم، مردم با پرداخت پول به دولت، اوراق بهاداری برای ارسال نامه به نام تمبر پنی می‌گرفتند و با الصاق آن به پاکتی که نامه در آن قرار می‌گیرد، هزینه ارسال نامه را عملا پرداخت میکردند. بدین ترتیب، برای اولین بار در دنیا تمبر اختراع و برای پرداخت هزینه نامهرسانی به کار گرفته شد.
با انقلاب صنعتی و شروع عصر بخار، شمایل نامهرسانی نیز تغییر کرد. با اختراع ماشین بخار و به دنبال آن، قطارها، ایستگاه‌های پستی در ایستگاه‌های قطار ایجاد شد. با اختراع ماشین و کامیون، نامه‌رسان‌ها برای جابجایی نامه‌ها و بسته‌ها در شهر از این اختراع جدید استفاده کردند. با اختراع هواپیما، مسیر نامه رسانی بین کشورها بسیار سریعتر شد و امکان ارسال این پاکت‌های تمبردار به آن سوی اقیانوسها در مدت بسیار کوتاه‌تری فراهم شد. شرکت‌های نامهرسانی خصوصی بیشتری در فضای اقتصادی جدید شروع به ظهور کردند و رقابت برای امنیت و سرعت، این صنعت خصوصی را بسیار گسترده نمود؛ به گونه‌ای که بعضی از شرکت‌های خدمات ارسال بسته و نامه، تعداد زیادی هواپیمای تجاری دارند. به عنوان مثال، شرکت فدرال اکسپرس یا فِداِکس، بیش از ۶۵۰ پنجاه هواپیما برای جابجایی بسته‌های مشتریان خود دارد.
تمامی اختراعات ذکر شده، تحولات زیادی در نامهرسانی ایجاد نمودند؛ اما کاری که اختراع و گسترش اینترنت انجام داد، بی مانند بود.
ایمیل، فرزند قرن بیستمی نامه‌ها
در طول زمان، به خصوص در دو قرن اخیر، اختراعات زیادی پا به عرصه گذاشتند که انتقال پیام را آسان‌تر و ارزان‌تر می‌کنند. تلفن، تلگراف، تله تکس و فکس، همگی از جمله این اختراعات بودند که با سرعت بیشتر عرصه را برای نامه‌نگاری سنتی تنگ کردند. اما این ایمیل بود که اصلاح بزرگی در ساختار نامه‌ها ایجاد نمود و مثالی برای یکی از نمادهای دوره‌ی پست مدرن شد؛ انتقال اجزای دنیای واقعی به دنیای مجازی. ایمیل اولین بار در دهه ۱۹۶۰ به صورت محدود و آزمایشی به کار گرفته شد. ایمیل یا نامه الکترونیک، بخشی از مبحثی در علوم کامپیوتر به نام Time-sharing است که به سیستم‌های کامپیوتری اجازه‌ی اشتراک محتوای نرم افزاری را می‌دهد. دانشگاه‌های آمریکای شمالی عضو پروژهای به نام ARPANET بودند که هدف گسترش و عمومی سازی ایمیل را داشتند. سرانجام این پروژه در ۱۹۷۱ موفق شد تا یکسری ایمیل را بین چند سایت رد و بلد کند. در این ایمیل‌ها علامت @ برای شناسایی فرستنده‌ها به کار گرفته شد و بعدها به عنوان نمادی برای نامه‌های الکترونیک شناخته شد. در سال‌های بعد کارایی و دسترسی ایمیل گسترش فراوانی یافت و راه سریعی برای برقراری ارتباط کتبی شد. پیشرفت تکنولوژی اینترنت و مراکز داده، امکان ارسال محتویات چندرسانه‌ای را در اختیار کاربران گذاشت و کارایی این فناوری را بیش از پیش نمود. امروزه ایمیل‌ها به عنوان یک روش رسمی در ارتباطات شناخته میشود و تبدیل به بخش جداناپذیری در بهره‌وری کاربران از فضای مجازی شده‌اند.
ایمیل اصلاح بزرگی در ساختار نامه‌ها ایجاد نمود و مثالی برای یکی از نمادهای دوره‌ی پست مدرن شد؛ انتقال اجزای دنیای واقعی به دنیای مجازی. ایمیل اولین بار در دهه ۱۹۶۰ به صورت محدود و آزمایشی به کار گرفته شد.
شرکت ملی پست ایران، از قدیم تا به امروز
تاریخ پست در ایران به دوران باستانی این کشور پهناور برمی‌گردد. تاریخ نامهرسانی و پست در ایران از نظر تاریخ‌دانان فعال در زمینه‌ی پست به سه دوره تقسیم میشود. دوره‌ی اول، دوره باستانی است و همزمان با حکومت هخامنشیان می‌باشد که قبلا به آن پرداختیم. دوره‌ی دوم، مربوط به دوران حکومت قاچار در ایران می‌باشد. در این دوره پست دستخوش تحولات بسیاری شد و از حالت سنتی خود فاصله گرفت. پست ایران پیش از ۱۲۵۸ یک «اداره» بود و همه امور پستی، توسط همین اداره انجام می‌شد. در پی موفقیت‌های پست در انجام امور کشور، ناصرالدین شاه قاجار دستور تاسیس وزارت پست را صادر کرد. کشور ایران در سال ۱۲۶۴ دارای ۷ خط اصلی و پنج خط فرعی پستی بود. با تاسیس اتحادیه پستی جهانی، ایران به عنوان یکی از نخستین کشورهای دنیا به عضویت این اتحادیه درآمد. میرزا تقی خان امیرکبیر تحولات تازه‌ای در پست کشور انجام داد و پست نوین بنیان شد. در این دوره سرویس‌های پستی منظم بین شهرها ایجاد، تعرفه‌های پستی تعیین و آیین نامه پستی به تصویب رسید. در سال ۱۲۸۸ وزارت پست، تشکیلاتی نو یافت و اداره‌ی تلگراف در این زمان به پست اضافه شد و بدین ترتیب وزارت پست و تلگراف تشکیل شد. در اواخر سال ۱۳۰۸ با خرید سهام شرکت تلفن، وزارت پست و تلگراف و تلفن شکل گرفت. با تاسیس وزارتخانه جدید، نظام پستی کشور توسعه چشمگیری یافت. دوره‌ی سوم پست ایران، به دوران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی مربوط میشود. در دوران انقلاب و سازندگی فعالیت‌های بی‌شماری در شبکه پستی کشور صورت گرفت. تغییر ساختار پست و فعالیت آن به عنوان یک شرکت مستقل دولتی در سال ۱۳۶۷ را می توان به عنوان مهمترین رویداد این دوره برشمرد. حذف ساختار سنتی پست و اجرای مکانیزاسیون و اتوماسیون شبکه پستی، ایجاد سرویس‌های نوین و متنوع را موجب گردید.
از جمله طرح‌های چشمگیر پیشرو سازمان پست، گسترش استفاده از فناوری در ارسال محصولات است. مثال بارزی از این هوشمند سازی پست را در به کارگیری از پهپادها برای رساندن مرسولات به منازل میتوان دید.
پست به عنوان یک ابزار ارتباطی مهم توانست همکاری سایر نهادهای دولتی را جلب نموده و ارایه خدمات دولتی را از طریق پیشخوان خود سامان بخشد. در همین راستا شرکت پست جمهوری اسلامی ایران در اجرای طرح‌های کلان ملی مشارکت گسترده‌ای را داشت. در این دوره با توسعه روزافزون فناوری‌های نوین ارتباطی، دفاتر خدمات ارتباطی(ICT) در روستاها و دور افتاده‌ترین نقاط کشور ایجاد شد و ارایه خدمات پستی و نیابتی سایر سازمان‌ها به روستاییان روز به روز گسترش یافت. شرکت پست جمهوری اسلامی ایران به منظور توسعه هر چه بیشتر رقابت‌پذیری، پویایی در عرضه خدمات پستی و پاسخگویی مناسب به نیازهای متنوع و جدید مشتریان ، بستر مناسب جهت حضور ومشارکت فعال بخش غیردولتی را به موازات اپراتور دولتی ایجاد نموده و خصوصی سازی آن در دست انجام است. امروزه شاهد آن هستیم که شرکت‌های جدیدی ظهور کرده‌اند که خدمات جابجایی مرسولات را انجام میدهند. سیستم پستی کشور همچنان در مسیر پیشرفت قرار دارد. از جمله طرح‌های چشمگیر پیشرو این سازمان، گسترش استفاده از فناوری در ارسال محصولات است. مثال بارزی از این هوشمند سازی پست را در به کارگیری از پهپادها برای رساندن مرسولات به منازل میتوان دید.
خبرنگار: شایان ثابتی
اینفوگرافیک: مریم خالقی‌نیا
منابع
دایرة المعارف بریتانیکا
Universal Postal Union Accessed ۲ October ۲۰۱۳.
Herodotus, Herodotus, trans. A.D. Godley, vol. ۴, book ۸, verse ۹۸, pp. ۹۶–۹۷ (۱۹۲۴)
"Stumbling towards empire: the Shanghai Local Post Office, the transnational British community and informal empire in China, ۱۸۶۳–۹۷." Journal of Imperial and Commonwealth History ۴۶.۳ (۲۰۱۸): ۴۱۸-۴۴۵
Rowland Hill's Postal Reforms The British Postal Museum & Archive. ۲۰۰۹-۰۸-۲۱
Ray Tomlinson. "The First Network Email". Openmap.bbn.com. Retrieved ۲۰۱۹-۱۰-۰۵
پورتال شرکت ملی پست جهموری اسلامی ایران.