عدم وجود تمرکز در افراد، کم شدن توجه و پرش فکر و ... این‌ها مواردی است که شاید در روز چند بار به آن برخورد کنید و ندانید علت چیست، بطور مثال دوست دارید بر روی موضوعی یا کتابی تمرکز کنید، اما نمی‌توانید، این موضوع برمی گردد به یک عنوان ساده با نام؛ ذهن آگاهی!

ذهن آگاهی؛ آگاه بودن از افکار، رفتار، هیجانات و ... و یا حتی شاید به بهترین نحو تمرکز نمودن روی مسائلی که قصد داریم آن را مورد بررسی قرار دهیم و یا به آن توجه نماییم.

اداره مشاوره و سلامت روان معاونت دانشجویی فرهنگی دانشگاه علوم پزشکی قم قصد دارد تا شما را با این مبحث آشنا نماید و مراحل تمرینی آن را برای شما شرح دهد، پس قبل از آغاز مطالعه این مطلب لطفا تمرکز کنید!

ذهن آگاهی (mindfulness) چیست؟

ذهن آگاهی روشی مدرن برای فرار از خیالات و اقامت در زمان اکنون است. شکلی متفاوت از نگاه به زمان اکنون و حضور دائم در الان. گرچه شاید بتوان معادل‌های فارسی دیگر و شاید بهتری برای mindfulness یافت، اما شاید ذهن آگاهی ترجمه مناسبی برای آن باشد. ما در این مطلب ضمن معرفی ساده، ولی کاملی از فرایند ذهن آگاهی، قصد داریم نکاتی را بیان کنیم که می‌تواند در رسیدن به آرامش و لذت بردن عمیق و بیشتر از زندگی، رهایی از نگرانی آینده و همچنین حسرت‌های گذشته و همچنین بالابردن راندمان کاری، تاثیر مثبت داشته باشد.

ذهن آگاهی (mindfulness) به ما می‌گوید که انسان برای آرامش و دور کردن نگرانی‌ها و اضطراب‌ها لازم است تا با جریان مستمر و لحظه به لحظه زندگی رابطه‌ای عمیق و واقع گرایانه برقرار کند. نمود عملی این مفهوم را برخی با تمرین‌هایی همراه با تمرکز و دقت کردن به حواس پنجگانه در درک عمیق و با آرامش لحظه‌ها و لذت‌ها توصیه می‌کنند. به طور مثال غذا خوردن آهسته و تلاش و تمرکز برای درک مزه‌ها، تمرکز بر تنفس و درک عمیق دم و باز دم، تمرکز و آرامش دوره‌ای در طی روز، یادآوری آن چیزهایی که از آن برخوردار هستیم (به تعبیری دیگر، یادآوری نعمت‌هایی که خداوند به ما داده است) از مصادیق تمرین‌هایی است که در این زمینه توصیه شده استشاید روشی که برخی روان‌شناسان بر روی افراد افسرده با درخواست از آن‌ها برای «نوشتن آن چیزهایی در زندگی دارند» به کار می‌برند هم با این موضوع بی‌ارتباط نباشد.

نکته: بین تفکرات سازنده و هیجانات مثبت روابط قوی دو طرفه وجود دارد

برخی ممکن است بپرسند که در زمانی که گرفتاری‌ها و شاید تاریکی‌هایی در زندگی پیرامونی وجود دارد چگونه می‌توان جایی برای این مباحث یافت. به نظرم برای حل مسایل پیرامونی (البته اگر قصد کمک و تاثیر گذاری داشته باشیم)، داشتن روحیه‌ای مثبت شرط لازم برای حل مسئله است. ایجاد روحیه مثبت فقط و صرفاً برای امیدبخشی نیست، بلکه زمینه لازم برای تفکر صحیح و سازنده است. مطالعات مختلف نشان داده‌اند که بین تفکرات سازنده و هیجانات مثبت روابط قوی دو طرفه وجود دارد. تفکرات مثبت و سازنده نیازمند توجه صحیح و دقیق به واقعیات پیرامونی، نداشتن جهت گیری و بایاس‌های فکری، تعریف درست مسئله و تحلیل مناسب است که بدون هیجانات مثبت مقدور نیست. (پیشنهاد میکنیم این نکته را مجدداً بخوانید!)

 داشتن روحیه‌ای مثبت در عین ناکامی‌ها یا تلخی‌های گاه و بیگاه زندگی بسیار مشکل است. چطور می‌توان در این شرایط روحیه‌ای مثبت داشت؟

هر چند ایجاد تعادل در این رابطه و قرار گرفتن در فضایی مثبت و سازنده، پدیده‌ای ایستا نیست، بلکه نیازمند تلاش و دقت و مبارزه مستمر با ناکامی‌ها و تلخی‌ها است. اما با تلاش و با بهره‌گیری از تکنیک‌هایی همچون خود تنظیمی (self-regulation) و رهبری بر خود (self-leadership) که به فرد آموزش داده می‌شود، می‌توان تا حد قابل قبولی خود را در فضای روانی و فکری مثبت قرار داد. یکی از ویژگی‌های انسان موفق کسب مهارت‌های لازم برای مدیریت بر خود (رفتار، هیجان، ذهن و …) است. با توجه به مشغله‌های مختلف روزمره، نشخوارهای فکری مداوم وشرایط پر استرسی که پیرامون اکثریت ما وجود دارد، اهمیت مدیریت کردن بر ذهن بیش از پیش نمایان می‌شود. برای مدیریت ذهن لازم است قوانین ذهن را به درستی شناخته و با مدیریت بر آن، از حداکثر توانمندیش بهره برد. ذهن آگاهی راهکاری موثر برای دستیابی به حداکثر توانمندی ذهن و مدیریت بر آن است.

فواید ذهن آگاهی                                                                                                                    

۱. ذهن آگاهی استرس را کاهش می دهد – تحقیقات منتشر شده نشان می دهد که ذهن آگاهی نه تنها منجر به کمتر احساس شدن استرس می شود، بلکه در عمل،‌ سطوح هورمون کورتیزول که هورمون استرس است را نیز کاهش می دهد.

۲. ذهن آگاهی موجب محافظت از مغز می شود. تحقیقاتی دریافتی  نشان میدهد که تمرینات ذهن-بدنی یکپارچه که یکی از تکنیک های ذهن آگاهی و مدیتیشن است – می تواند به واقع تغییراتی در مغز ایجاد نماید و مغز را در برابر بیماری ها و اختلالات ذهنی محافظت نماید. تمرین مدیتیشن و ذهن آگاهی موجب افزایش ارتباطات سیگنالی در مغز می شود.

۳. ذهن آگاهی حکم دکمه کم و زیاد مغز را دارد. بنا به تحقیق انجام شده، ذهن آگاهی  باعث می شود که مغز کنترل بهتری در پردازش درد و هیجانات داشته باشد، به خصوص از طریق کنترل بر روی امواج آلفای قشری (که در میزان توجه ما نسبت به حواس مختلف مان نقش دارد).

۴. مدیتیشن (ذهن آگاهی) به ما حتی در زمان هایی که  تمرینش نمی کنیم هم کمک می کند. نیازی نیست حتما در حالت مدیتیشن باشیم تا بتوانیم از مزایای آن در پردازش هیجانی استفاده کنیم. در یک تحقیق دیگر نشان داده شد که پاسخ هیجانی ایجاد شده در آمیگدالا(یکی از نواحی مغزی) توسط مدیتیشن دستخوش تغییر می شود و این اثر حتی زمان هایی که فرد به طور فعالانه در حال مدیتیشن نیست نیز مشهود است.

۵. مدیتیشن (ذهن آگاهی) می تواند در افراد مسن موجب کاهش احساس تنهایی شود. احساس تنهایی در افراد مسن می تواند خطرناک باشد، چرا که این احساس ریسک تعدادی از مشکلات جسمی را بالا می برد. محققان براساس تحقیقاتی دریافتند که ذهن آگاهی احساس تنهایی را در افراد مسن می کاهد، و سلامتی شان را از طریق کاهش میزان بالفعل شدن ژن های مرتبط با بیماری ها، تقویت می کند.

تمرین ذهن آگاهی

۱. زمانی را انتخاب کنید که می توانید ۱۰ دقیقه یا بیشتر به خودتان اختصاص دهید و فضای ساکتی را پیدا کنید که بتوانید با آرامش  در آن بنشینید. خواه در محل کار باشید یا در خانه، این فضا را از هر شیء یا وسیله ای که حواستان را پرت می کند پاک کنید. تلفن و موبایلتان را خاموش کرده و هر صدای مزاحم را قطع کنید. گذاشتن یک تایمر برای متمرکز ماندن به شما کمک خواهد کرد، به شرطی که از میزان گذشت زمان دچار استرس نشوید.

۲. هر فکر یا قضاوتی را که در مورد تمرین ذهن آگاهی یا دیگر موضوعات دارید، بپذیرید، به این معنی که افکار و احساساتتان را مانند جریان رودخانه ای تصور کنید و به آنها نگاه کنید. با آنها نجنگید. ممکن است در آغاز کار راحت نباشید یا هیجان داشته باشید. ذهن ما به طور پیوسته در حال پردازش اطلاعات است. شاید برای شما دشوار باشد که بخواهید روی یک چیز تمرکز کنید. ولی نگران نباشید. همه افراد در آغاز تمرین این هجوم افکار را احساس می کنند اما به مرور زمان و با تکرار تمرینات، توانایی بیشتری برای تمرکز به دست می آورند.

۳. پس از نشستن و آرام گرفتن ، می توانید چشم ها را ببندید یا به نقطه ای خیره شوید. چند نفس عمیق بکشید و توجه خود را به نفس هایتان بدهید. همان طور که نفس می کشید، به صدای نفس هایتان توجه کنید. به نفس کشیدن ادامه دهید و جریان دم خود را دنبال کنید که از بینی وارد شش های شما می شود و حجم آنها را بیشتر می کند. سپس به بازدم خود توجه کنید و اینکه چگونه با بازدم شش ها و ریه  شما حجم کمتری پیدا می کند.

۴. به مدت ۱۰ دقیقه به نفس هایتان توجه کنید. در دقایق اولیه تمرین و به طور کلی در دفعات نخست ممکن است دریابید که بیشتر زمانتان را به جای تمرکز بر تنفس، به فکر ها و اندیشه های دیگر پرداختید. تمرین ذهن آگاهی در واقع آغازی است برای توجه به این حواس پرتی های درونی و پرش های ذهنی و پس از آن، بازگرداندن توجه به همان جایی که در آغاز بوده است (مثلا جریان تنفس). نگران نباشید، این بخشی از تمرین است.