به گزارش مفدا، در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی که به جایگاه عقل در قرآن کریم پرداخته آمده است: گزارش حاضر با استناد به آیات قرآن کریم روشن می‌کند که یکی از قابلیت‌ها و توانایی‌های نفس انسان، توانایی بر ادراک است. این توانایی در یک سطح به جهت درک خوب و بد و بازدارندگی از بدی‌ها، عقل نامیده شده است.
قرآن در آیات متعدد بر لزوم رشد و به کارگیری عقل تأکید بسیار کرده است. ازاین‌رو که تصدیق خدا و آخرت در مباحث نظری و فهم و اجرای درست نقل در مباحث عملی و کسب سعادت و بهروزی انسان در دنیا و نیل به قرب الهی در آخرت منوط به عقل است.
در این گزارش جایگاه و مفاهیم عقل و مرتبط با عقل در قرآن کریم مورد بحث قرار گرفته‌اند. عقل به‌معنای چراغ راهی است که بدون آن انسان در تاریکی و ظلمت راه می‌پیماید و به سرمنزل مقصود نمی‌رسد. اگر بشر در سیر تاریخی خود نقاط روشنی داشته و جلوه‌هایی از انسانیت از خود بروز داده باشد بیش از هر چیز مرهون عقل است. بشر تاکنون تلاش‌های بسیاری کرده تا دامن خود را از نادانی و ظلم برچیند، ولی به‌رغم همه پیشرفت‌ها، همچنان گرفتار ظلمتِ خودخواهی است؛ چون نتوانسته است بر نفس خود پای نهد و به ندای پیامبران خدا گوش دهد که از او خواسته‌اند بر بال عقل به پرواز درآید تا به اوج معرفت و کمال برسد. با وجود این آیا زمان آن نرسیده که به وحی و قرآن بازگردیم؟ قرآن کتابی است که تنها منبع نقلی و میراث پیامبر الهی است که از دستبرد روزگار مصون مانده و به دست ما رسیده است. قرآن در بسیاری از آیات بر تعقل، تفکر و تدبر تأکید کرده و ظاهراً این تأکیدات وجهی ندارند، جز اینکه خداوند از انسان خواسته است در کنار رهنمودهای خویش، از گوهر عقل که اصل و سرمایه اوست بهره‌گیری کند. در این صورت انسان قادر خواهد بود که مشکلات و عقب‌ماندگی‌های خود را در زمینه‌های مختلف برطرف و اهداف و فضایل اخلاقی خود را دنبال کند و جامعه‌ای انسانی الهی بسازد.
به نظر می‌رسد مسلمانانی که دچار تفرقه، درگیری‌ها و مفاسد گوناگونی در عرصه‌های مختلف اقتصاد، سیاست و فرهنگ شده‌اند، دلیلی جز دوری از موازین عقلی ندارد. این دوری از عقل است که سبب فروگذاری و هجران قرآن شده و التزام به عقل است که تمسک به قرآن را حیات می‌بخشد. مسئله مهم آن است که یقین کنیم از نظر کتاب خدا، عقل ناب نیز در بهبود اوضاع فردی و اجتماعی نقش دارد. از این ظرفیت میتوان در ارتقای فهم و فرهنگ جامعه بهره گرفت و تمسک به هر یک منهای دیگری، پرواز با یک بال است که نتیجه‌ای جز شکست و عقب‌ماندگی و ذلت ندارد.
لازم است به این نکته تاریخی توجه شود که سابقه بحث در مورد لزوم بهره‌گیری از عقل در کنار نقل به صدر اسلام و آغاز نزاع میان اشاعره و معتزله باز می‌گردد. از این‌رو بحث‌های بسیاری در ضمن کتاب‌های کلامی، تفسیری، عرفانی، اصولی، فقهی و نیز به‌صورت مستقل در این زمینه انجام گرفته است.
بحث درباره جایگاه عقل در قرآن کریم نخستین گزارش از سلسله‌گزارش‌هایی است که در ارتباط با عقل انجام شده و گزارش‌های دیگر که عبارتند از: درآمدی بر عقل در سنت، روش استفاده از عقل در کتاب و سنت، عقلانیت در کتاب و سنت و عقل در اندیشه متفکران مسلمان به‌تدریج منتشر خواهند شد.
این گزارش در دو فصل تهیه شده است. فصل اول به پیش‌فرض‌ها و بررسی واژه عقل و واژگان مترادف اختصاص یافته و در فصل دوم پس از دسته‌بندی آیات مرتبط با عقل و با استفاده از آنها، مطلق ادراک و سپس ادراک عقلانی و ابعاد آن به اختصار مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
متن کامل گزارش درآمدی بر جایگاه عقل در قرآن کریم را از اینجا دریافت کنید.