در طول ۸ سال دفاع مقدس بسیاری از رزمندگان ایرانی به اسارت نیروهای بعثی درآمدند، تعدادی از اسرا در اسارت به شهادت رسیدند و تعداد زیادی پس از چندین سال به آغوش کشور بازگشتند. اما این بازگشت با مشکلات سلامت جسم و روان متعددی همراه بود.

اسارت به عنوان یکی از پراسترس‌ترین و درمانده‌کننده‌ترین رویدادهای زندگی است که تحول و دگرگونی‌های عمیق روانی-اجتماعی و جسمانی را برای فرد به دنبال دارد. اسیر، آزادی خویش را از دست رفته و خود را در چنگال دشمن گرفتار یافته و هیچ راه گریز دیگری ندارد. اسرا در طی دوران اسارت رنج و محرومیت‌های متعدد محیطی، روانی و جسمانی را تحمل می‌کنند. محرومیت غذا و مکان و لباس، شکنجه‌های روحی و جسمی ، تحقیر شدن، ابهام و بلاتکلیفی درازمدت، عدم اطلاع از نحوه برخود دشمن و دوری مزمن از افراد صمیمی و خانواده از جمله فشارهای اسارت می‌باشد.

فرانکل معتقد است سه دوره واکنش روانی برای اسیر پدید می‌آید. اوایل ورود به زندان، دوران اسارت و سرانجام هنگام رهایی. نشانه بارز دوره اول، شوک روحی است. نشانه دوره دوم بی‌دردی، بی‌حسی و خونسردی است؛ در این دوره زندانی به مرحله مرگ احساسات می‌رسد. در چنین حالتی او از محیط بیزار میشود همه چیز در نظرش بی ارزش جلوه می‌کند. در مرحله سوم یا مرحله آزادی اگر زندانی به هنگام آزادی با شرایط غیره منتظره‌ای مواجه شود، دچار اختلال می‌گردد که معمولاً مانع تطابق مجدد آنها با جامعه می‌شود.

راندل و اورسانو معتقدند که آزادی همانند دوران اسارت ممکن است فشارهای روانی زیادی را بر اسرا تحمیل نماید. نگرش فرد به آزادی خودش، حمایت‌های اجتماعی و اطلاع از اخبار ناگوار از قبیل مرگ دوستان، وابستگان، فرزند یا همسر و تغییر شرایط اجتماعی، موارد عمده‌ای است که پس از آزاد شدن فرد اسیر می‌تواند زمینه بروز اختلالات روانی، ناسازگاری اجتماعی و افسردگی را برای او فراهم کند.

‎نتایج پژوهش‌های بین المللی چنین نشان میدهد که اسراء تا مدتها پس از آزادی، از اختلالات جسمانی، خلقی، رفتاری و شناختی رنج می‌برند که معمولاً مانع تطابق مجدد آنها با جامعه و پذیرش مسئولیت‌های قبلی می‌شود و چنین ادعا شده است که این علائم تقریباً در تمام اسرای ملل مختلف به یک میزان شایع است.

در مطالعات نوربالا و نریمانی و صباغ و همکاران مشخص شد رنج‌ها و محرومیت‌های دوران اسارت با افزایش مشکلات روانشناختی اسیران پس از آزادی رابطه معنادار دارد.

شیوع اختلالات اضطرابی، اختلالات افسردگی و دوقطبی، اختلال پانیک، فوبیای اجتماعی، و اختلال استرس پس از سانحه در اسرای جنگی در مقایسه با افراد عادی جامعه در یافته‌های مطالعات خارجی و داخلی بالاتر بدست آمده است. پژوهش نوربالا و محمدی در ایران نیز نشان داد که شیوع اختلالاتی نظیر اختلال سازگاری، اختلال استرس پس از سانحه، اختلالات خلقی، اختلالات طیف اسکیزوفرنی، اختلالات اضطرابی و اختلالات جسمانی شکل در اسرای آزاد شده ی جنگ تحمیلی ایران عراق بیشتر از افراد عادی است.

مطالعات انجام شده درباره گروگان‌ها و زندانیان جنگی نشان می‌دهد افسردگی و ناسازگاری اجتماعی در بین آنها شایع است. شرایط نامساعد زمان اسارت مانند دوری از خانواده، وجود ناتوانی‌های تحمیل شده از جنگ، شرایط فیزیکی و روحی نامناسب زمان اسارت، شکنجه، نداشتن امکانات تفریح و فعالیت فیزیکی و ترس از بازگشت به جامعه از علل شایع افسردگی می‌باشند. ناسازگاری اجتماعی ممکن است با اضطراب خصومت همراه شود و در درجات مختلف بروز نماید. مطالعات نوربالا در ایران همانند سایر مطالعات نشان داد که اختلالات سازگاری شایع ترین اختلال در میان اسرای ایرانی آزاد شده است.

‎ متأسفانه فقدان دریافت مداخلات مؤثر در زمینه اختلالات روانشناختی و بیماری‌های جسمی موجبات شکل‌گیری و تشدید اختلال افسردگی در آزادگان می‌شود. بررسی‌های دقیق روانپزشکی و درمان جدی می‌تواند از تبعات فردی، خانوادگی و اجتماعی اختلالات پس از اسارت بکاهد. همچنین حمایت‌های خانوادگی و اجتماعی و یا فقدان آنها در کاهش یا ایجاد چنین مشکلاتی مؤثرند. آزادگان جنگ تحمیلی ایران و عراق با تحمل استرس‌های دوران اسارت و رنج‌ها و ‌محرومیت‌های متعدد و مشکلات روانی-اجتماعی که بعد از آزادی داشته اند، ‌نیازمند حمایت و مراقبت‌های درمانی، اجتماعی و خانوادگی هستند. پورت و همکاران در پژوهش خود یافتند که میزان حمایت اجتماعی دریافت شده توسط اسیران بعد از آزادی به گونه‌ای معنی‌دار بر شدت علائم اختلالات روانشناختی آنان تأثیرگذار است. همچنین برای کاهش درد و رنج روانی آزادگان بازدید مستمر توسط متخصصین بهداشت روانی به منظور ارائه بهتر خدمات و تقویت روحی صورت گیرد.

منابع:

۱. کرمی‌نیا، فریدون، سلیمی، سید حسن، مجدیان، محمد. (۱۳۸۶). بررسی افسردگی در گروهی از اسرای جنگ تحمیلی عراق علیه ایران. طب نظامی، شماره ۹(۳): ۹۱۸۷-۱۷۹

۲. یاریاری، فریدون. بررسی تظاهرات عصبی-روانی در آزادگان شهر تهران یک سال پس از بازگشت. (۱۳۷۰). پایان نامه کارشناسی ارشد رشته روانشناسی بالینی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.

۳. نوربالا، احمد علی و نریمانی، محمد. بررسی حوادث استرس‌زای پس از رهایی از اسارت و شیوه‌های مقابله با آن در آزادگان. اولین کنگره روانپزشکی فرهنگی- اجتماعی، دانشگاه علوم پزشکی ایران، تهران، ۱۳۷۳.

۴. نوربالا، احمد علی و محمدی، محمد رضا. برررسی اختلالات روانپزشکی شایع گروهی از آزادگان ایرانی. (۱۳۷۴). مجله دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تهران. (۱) ۵۳ :۳۰-۲۴

۵. نوربالا، احمد و نریمانی، محمد. روانشناسی اسارت و عوارض روانپزشکی ناشی از آن، دانشگاه شاهد، تهران، (۱۳۷۴).

۶. صباغ، عبدالمجید، خدارحیمی، سیامک، سعادتی، ترانه و نجاریان، بهمن. اختلالات روانی ناشی از جنگ و اسارت (۱۳۷۶)، انتشارات مردمک، اهواز.

۷. نوربالا، احمدعلی؛ اختلالات روانپزشکی ناشی از جنگ در ایران. (۱۳۸۱). ۴ (۴)، ۲۵۷-۲۶۰.

۸. موسوی، بتول، کربلایی اسماعیلی، سیما، گنج پرور، زهره، خاجی، علی، سروش، محمدرضا، و امینی، رضا. (۱۳۸۹). مشکلات سلامت در آزادگان. طب جانباز. (۸) ۲: ۱-۷.

Favaro A, Tenconi E Colombo G, Santonastaso, P. Full and partial post traumatic stress – disorder among World War II prisoners of war Psychopathology ۲۰۰۶; ۳۹(۴):۱۸۷-۹۱

Rundell, J. R. & Ursano, C. R. The Prisoner of war, Journal of Military Medicine, ۱۹۹۰; ۱۵۵, ۴: ۱۷۶