تصور دنیای بدون پژوهش و یافته‌های جدید، سخت و تقریبال محال است؛ تاریخ علم با ترسیم تصویری واضح به ما نشان می‌دهد که چگونه محققان و پژوهشگران یکی پس از دیگری مرزهای دانش را درنوردیده، قلمروی پیش‌رویمان را بزرگ‌تر و جهان‌بینی‌مان را کامل‌تر کرده‌اند.

آنچه در ادامه از نظر می‌گذرانید متن کامل گفت‌وگویی است که در هفته پژوهش با دکتر ذات‌الله عاصمی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی کاشان و از پژوهشگران برگزیده فرهنگستان علوم پزشکی در سال ۱۳۹۵انجام داده‌ایم؛ پژوهشگری خوش‌برخورد، پرانرژی و خندان.

مفدا: لطفا کمی از خودتان و زندگی شخصیتان بگویید!

ذات‌الله عاصمی هستم؛ عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم‌پزشکی کاشان؛ سال ۱۳۵۱ در روستای آهنگرکلای بابل به دنیا آمدم؛ فرزند هفتم و آخر خانواده هستم و برادرانم همگی تحصیلات عالیه دارند؛ سه نفر پزشک و داروساز و دو نفر نیز دانش‌آموخته ریاضی و شیمی.

مقطع متوسطه را در دبیرستان امام خمینی بابل گذراندم؛ سال ۷۳ در رشته تغذیه دانشگاه علوم‌پزشکی اهواز و سال ۱۳۸۰ در مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه علوم پزشکی شهیدبهشتی پذیرفته شدم؛ ورودی سال ۸۷ دوره دکترای دانشگاه علوم پزشکی تهران هستم و سال ۹۰ از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شدم؛ دکترا را ۶ ترمه و با انجام سه مقاله ISI  تمام کردم.

سال ۱۳۷۸ ازدواج کردم؛ ثمره ازدواجم دو فرزند است؛ یک پسر ۱۶ ساله به نام«رضا» و یک دختر ۱۱ ساله به نام«آوا»؛ همسرم نیز دانش‌آموخته مترجمی زبان انگلیسی است و در حوزه ترجمه کتاب و مقاله فعالیت می کند.

مفدا: از کارنامه علمی‌تان بگویید؛ بیشتر در چه حوزه‌هایی پژوهش می‌کنید؟

«اثر ماست پروبیوتیک بر روی فاکتورهای التهابی و استرس اکسیداتیو زنان باردار» عنوان پایان نامه‌ دوره دکترایم بود؛ موضوعی که در هنگام تصویب، اولین پروژه با این موضوع در دنیا به شمار می‌رفت؛ به همین دلیل استقبال خوبی از این موضوع به عمل آمد و سه مقاله از آن استخراج شد که نتایج دو مقاله در مجلات معتبر پذیرفته و منتشر شد.

تاکنون نتایج ۱۵۰ پژوهش‌ام در قالب مقالات علمی در نشریات معتبر جهان چاپ شده است؛ ضمن آنکه ۳۶ مقاله نیز در دست داوری دارم؛ اصلی‌ترین زمینه پژوهشی‌ام، حوزه«کارآزمایی بالینی» است؛ «بارداری» و به ویژه«دیابت بارداری» نیز یکی از زمینه‌هایی است که مطالعات و تحقیقات زیادی در آن انجام داده‌ام؛ حدود ۳۵ مقاله در حیطه بارداری چاپ کرده‌ام؛ در خصوص«سندرم تخمدان پلی‌کیستیک» که مربوط به بانوان است نیز در حدود ۳۵ پژوهش انجام داده‌ام که نتایج آن در قالب مقالات علمی چاپ شده است؛ در خصوص دیابت تیپ ۲، نفروپاتی دیابتی در بیماران همودیالیزی و در بیمارانی که اختلالات عروق کرونر قلب در آن‌ها مهم است و همینطور بیمارانی که بستری و کاندید عمل جراحی هستند و نیز زخم پای دیابتی نیز تحقیقات علمی متعددی انجام داده‌ام.

قوی‌ترین مقاله‌ام مربوط به بیماران همودیالیزی بوده است؛ پژوهشی با عنوان«اثر مکمل‌یاری پروبیوتیک در بیماران مبتلا به همودیالیز دیابت که سال ۲۰۱۷ در مجله kidney International  با ایمپکت فاکتور ۹ به چاپ رسید؛ این مجله یکی از  قوی‌ترین مجلات دنیا در این حوزه است؛ دو مقاله‌ام نیز در مجله American Journal of Clinical Nutrition از معتبرترین مجلات تغذیه دنیا چاپ شده است که یکی از آن‌ها با ۶۸ سایتیشن پراستنادترین مقاله‌ام نیز محسوب می‌شود؛ یکی از مقالاتم نیز در مجله Diabetology با ایمپکت فاکتور ۶ و یک دهم چاپ شده است؛ ۲۴ ساعت پس از چاپ این مقاله، روزنامه نیویورک‌تایمز با من مصاحبه‌ای در این خصوص انجام داد و خلاصه‌ای از مقاله را چاپ کرد؛ سه مقاله‌ام نیز در مجله Jcm از قوی‌ترین مجلات علمی در رشته غدد دنیا به چاپ رسیده است؛ یکی از مقالاتم که در این مجله به چاپ رسیده است«اثر سویا در تخمدان پلی کیستیک» است که خبرگزاری رویترز پس از انتشار مقاله درباره آن با من گفت‌وگو و متن مقاله را در کنار مصاحبه چاپ کرد.

همچنین سال ۱۳۹۵ موفق به کسب رتبه دوم پژوهشگران علوم بالینی فرهنگستان علوم پزشکی شدم و در لیست ۴۴۰ دانشمند برتر کشور که وزارت بهداشت منتشر کرد قرار گرفتم.

مفدا: پژوهش‌هایتان را به صورت فردی انجام می‌دهید، یا با سایر محققان به صورت گروهی همکاری می‌کنید؟

تاکنون با پژوهشگران معتبری در نقاط مختلف دنیا همکاری کرده‌ام؛ افرادی که از جمله آن‌ها می‌توانم از پروفسور«رایتر راشل» سردبیرمجله علمی Pineal research نام ببرم؛ محققی که دارای اچ‌ایندکس ۱۳۸ است و مقالات او تاکنون، حدود ۷۷ هزار ارجاع داشته است؛ ایشان از بهترین مشاورانم در تحقیقات مربوط به اثرات ملاتونین در بیماری‌های مختلف به شمار می رود.

«آردیون آردیونی»، پژوهشگر برجسته سوییسی نیز از دیگر همکاران خارجی‌ام است که در بیماری‌های مربوط به کلیه و به خصوص همودیالیز با وی همکاری داشته‌ام. در مطالعات متاآنالیز نیز با محققان دانشگاه آلبرتای کانادا همکاری دارم.

در داخل کشور نیز با تیم بزرگی از محققان دانشگاه‌های علوم پزشکی همکاری می‌کنم و کارهای علمی‌ام را مدیون همکاری آن‌ها می‌دانم؛ برای مثال در دانشگاه علوم‌پزشکی ایران با ۵ تن از متخصصان همکاری پژوهشی دارم؛ در دانشگاه علوم‌پزشکی اراک با ۴ متخصص این حوزه و در دانشگاه علوم پزشکی کاشان حداقل با ۳۰ تن از محققان رشته‌های مختلف همکاری دارم که دارای تخصص در رشته‌های زنان، رادیولوژی، بیماری‌های عفونی و ... هستند؛ در دانشگاه‌های علوم پزشکی اردبیل و بوشهر نیز همکارانی دارم که به من کمک می‌کنند.

دو تیم نیز برای انجام آزمایش طراحی کرده‌ایم که یکی آزمایش‌های سلولی-مولکولی و دیگری آزمایش‌های مربوط به استرس و فاکتورهای التهابی را به طور سریع و بسیار دقیق انجام می‌دهند؛ بخشی از آزمایش‌ها را نیز خودم بر عهده دارم تا یافته‌های حاصل از این همکاری‌های مستمر در قالب یک مقاله علمی به رشته تحریر در آید.

مفدا: موضوعات پژوهشی را بر چه مبنایی انتخاب می کنید؟

دو مسیر پیش‌رویم است؛ گاهی بسیاری از مقالات مرتبط با آن موضوع را می‌خوانم و از آن‌ها ایده می‌گیرم. گاهی نیز همکارانم موضوعات گوناگونی پیشنهاد می‌دهند؛ پس از آن، موارد پیشنهادی را جستجو می کنیم تا بدانیم که آن موضوع تا چه اندازه جدید و کاربردی است؛ اگر موضوعی جدید و دارای اهمیت باشد و مشکلی را از بیمار برطرف کند به طور قطع به سراغ آن می‌رویم.

مفدا: ملاک شما برای همکاری با پژوهشگران جوان و دانشجویان چیست؟

به جرات می توانم بگویم در میان همکارانی که با من کار پژوهشی انجام می‌دهند هیچکدام به دنبال ارتقاء صرف نیستند؛ کسانی که با من در یک تیم همکاری می کنند عاشق کار تحقیقاتی اند؛ بنابراین اگر کسی بخواهد با من همکاری کند باید به طور دلسوزانه کار تیمی انجام دهد و پژوهش را برای خودش انجام دهد.

در ایران مرسوم است که پژوهشگران را گلچین می‌کنند؛ آنچه در پژوهش برایم از اهمیت زیادی برخوردار است، شرکت در کار تیمی و همکاری با افرادی است که هدفشان کار تحقیقاتی است؛ نه کسانی که صرفا به دنبال ارتقاء و چاپ مقاله اند.

به جرات می توانم بگویم در میان همکارانی که با من کار پژوهشی انجام می‌دهند هیچکدام به دنبال ارتقاء صرف نیستند؛ کسانی که با من در یک تیم همکاری می‌کنند عاشق کار تحقیقاتی‌اند؛ بنابراین اگر کسی بخواهد با من همکاری کند باید به طور دلسوزانه کار تیمی انجام دهد و پژوهش را برای خودش انجام دهد.

این همکاری در مورد دانشجویان با فیلتر سختگیرانه‌تری اعمال می شود؛ روزانه یک یا دو دانشجو برای انجام کار پژوهشی به سراغ من می‌آیند؛ متاسفانه بیشتر این افراد به دنبال کسب نمره پایان‌نامه‌اند و می‌خواهند پایان‌نامه را پیش ببرند؛ صرفا می‌خواهند یک سری داده به ما ارائه کنند تا ما آن را تجزیه و تحلیل کنیم؛ در چنین موارد من هرگز با دانشجویان کار نمی‌کنم؛ اما حاضر به همکاری با دانشجویانی هستیم که به دنبال کار کردن و یاد گرفتن باشند؛ برای نمونه دانشجویی دارم که رزیدنت زنان است و در طول چهار سال ۱۳ مقاله ISI گرفته است؛ تلاشی که در نوع خود بی‌سابقه است؛ یا یکی از دانشجویانم که در رشته پزشکی‌ تحصیل می‌کند و به تازگی هفتمین مقاله ISIخود را چاپ می‌کند؛ نمونه‌هایی از این دست که به دنبال آموختن، پژوهش کردن و یاد گرفتن هستند را با کمال میل می‌پذیرم و با آنان همکاری می‌کنم.

مفدا: مهم‌ترین موانع کار پژوهشی در دانشگاه های علوم پزشکی را چه می‌دانید و برای برطرف شدن آن چه پیشنهادی دارید؟

متاسفانه در حوزه پژوهش همیشه دانشجویان را مقصر می‌دانیم در حالی که معتقدم مقصر نیمی از اشکال‌های این حوزه، استادان و ساختارهای غلط هستند؛ فیلترهای بسیار سختی را برای دانشجویان گذاشته‌ایم که انگیزه را از دانشجو می‌گیرد؛ مثلا دانشجویی که می‌خواهد پایان‌نامه بگیرد، باید آن را در گروه و سپس در مرکز تحقیقات تصویب کند و بعد به دانشکده و درمرحله بعدی به دانشگاه ببرد؛ دو فیلتر کمیته اخلاق را پشت سر بگذارد و در هر مرحله به سوالاتی پاسخ دهد که هیچ ارتباطی به پایان‌نامه‌اش ندارد؛ بنابراین دانشجو کاملا انگیزه‌اش را از دست می‌دهد و ممکن است به سمت عددسازی‌ کاذب نیز پیش رود؛ از طرف دیگر برخی از استادان راهنما، کمترین همکاری و راهنمایی را با دانشجو نمی‌کنند و فقط برای اینکه از دانشجو مقاله داشته باشند از او می‌خواهند طرح و پروژه‌اش را به هر روش ممکن انجام دهد. پروژه‌ای که باید در دو هفته مصوب شود بین شش‌ماه تا یک سال به طول می‌انجامد و کسانی در این زمینه نظر می‌دهند که آشنایی چندانی با رشته مذکور ندارند؛ در چند دانشگاهی که کار می‌کنم این اشکالات را مشاهده می کنم.

دانشجویان اگر در روند پژوهش، مانع و مشکلی دارند با رویکرد تعاملی به سراغ معاونت پژوهشی یا ریاست دانشگاه بروند تا مشکل حل شود؛ همانطور که بسیاری از این مشکلات در دانشگاه ما حل شده است

باید بروکراسی اداری پیش‌روی دانشجویان در حوزه پژوهش را کاهش دهیم؛ می‌شود برخی مراحل را در هم ادغام کرد تا روند تصویب طرح‌های پژوهشی سرعت بیشتری یابد. استادان نیز باید وارد عمل شوند و به دانشجویان راهنمایی بیشتر و موثرتری کنند و مواردی که به پیشرفت دانشجویان می انجامد را به آنان فرا دهند.

به دانشجویان نیز توصیه می کنم اگر در روند پژوهش، مانع و مشکلی دارند با رویکرد تعاملی و از طریق گفت‌وگو به سراغ معاونت پژوهشی یا ریاست دانشگاه بروند تا مشکل حل شود؛ همانطور که بسیاری از این مشکلات در دانشگاه ما حل شده است؛ نکته مهم دیگر این است که که دانشجویان باید یک ذهنیت را کنار بگذارند؛ اینکه مقالاتی با پاسخ‌های معنادار، ساده‌تر چاپ می‌شوند؛ بخشی از مقالات من که در مجلات معتبر جهان چاپ شده، مقالاتی است که جواب نهایی‌اش منفی بوده و به رابطه معناداری ختم نشده است اما داده‌های به کار رفته در مقاله خالص است؛ کوتاه سخن آنکه دانشجویان به دنبال افزایش توانمندیشان باشند؛ در این صورت است که در کارشان نیز موفق می‌شوند.

مفدا: در این مسیر تا کجا پیش خواهید رفت؟

در مسیری گام بر می‌دارم که روز به روز سرعتم بیشتر می‌شود؛ زمانی که پژوهشگری به یافته‌ای جدید می‌رسد، مشکلی از بیماران حل می‌شود و در دنیا مورد توجه و مرجع سایر محققان قرار می گیرد، زمان لذت بخشی است.

بخشی از پیشرفت در این مسیر را مدیون خانواده‌ام و به خصوص همسرم هستم که همواره حمایتم کرده‌اند؛ بخشی را نیز مدیون ریاست دانشگاه، معاون پژوهشی و رییس مرکز تحقیقات هستم که در کنار اعضای تیم پژوهشی که با من همکاری می‌کنند، همواره حامی من و همکارانم بوده‌اند.