اختلال وسواس فکری عملی (OCD) یک بیماری روانی است که با وسواس و اجبار مشخص می شود و زندگی روزمره را مختل می کند. افراد مبتلا به این بیماری، اغلب در نتیجه افکار وسواسی دچار اضطراب شدید می شوند و ممکن است در تلاش برای کاهش اضطراب ناشی از وسواس، به انجام برخی کارهای خاص بپردازند. قبلاً، این بیماری روانی به عنوان یک اختلال اضطرابی طبقه بندی می شد، اما امروزه به عنوان یک بیماری جداگانه شناخته می شود.

در اختلال OCD، وسواس ها و اجبار ها تأثیر شدیدی بر زندگی فرد دارند. فرد ممکن است وسواس هایی داشته باشد که به صورت تکراری تکرار می شوند و اجازه نمی دهند که فرد به کارهای روزمره خود ادامه دهد. به عنوان مثال، فرد ممکن است وسواس داشته باشد که به صورت تکراری دستشویی کند یا برخی اشیا را چک کند. این افراد ممکن است برای رفع اضطراب ناشی از وسواس، به اجباراتی مانند شستشوی دست ها، بررسی دقیق اشیا و یا تکرار عملیات خاصی بپردازند.

با توجه به اینکه اختلال OCD تأثیر زیادی بر زندگی روزمره فرد دارد، درمان مناسب و به موقع بسیار مهم است. درمان این بیماری روانی، شامل درمان دارویی و روانشناسی است.

برای آشنایی هر چه بیشتر با این بیماری و راه های درمان آن با دکتر حامد سجادپور "دکترای تخصصی روانشناسی بالینی و عضو انجمن روانشناسان امریکا" همراه شدیم.

اختلال وسواس فکری عملی (Obsessive-Compulsive Disorder = OCD) چگونه است؟

اختلال وسواس به افکار و تصاویر تکراری اطلاق می‌شود که فرد هرچقدر سعی کند، نمی‌تواند آن‌ها را از خود دور کند. وسواس‌ها گونه‌های مختلفی دارند. شایع‌ترین آن‌ها وسواس الودگی و نجسی-پاکی است که با آب و سطوح پاک کردن سروکار دارند. در کشور ما، 90 درصد وسواس‌ها از نوع نجسی-پاکی هستند و فقط 10 درصد از نوع الودگی به ویروس و کثیفی مربوط می‌شود. همچنین، وسواس چکینگ یا وارسی را داریم که در آن، فرد مدام به دنبال بررسی است مثلا درباز است یا بسته؟ لامپ خاموش است یا روشن؟ و...

یکی دیگر از گونه‌های وسواس به نام وسواس مذهبی است که در افرادی که اعتقادات قوی دارند، رخ می‌دهد. در این گونه وسواس، فرد ممکن است باور کند درباره دین دروغی نسبت داده است و مدام خود را سرزنش می‌کند. بعضی اوقات هم تصاویر را به صورت اشتباهی می‌بینند.

گونه دیگری از وسواس‌ها ترس از اسیب است مثلاً نگران این هستند که چاقو زده یا پرت شده و... در کودکان، بیشتر وسواس‌ها بصورت ترس از دست دادن است، به عنوان مثال می‌گویند نکند من کاری کنم که باعث مرگ پدر و مادرم شود.

راه‌های درمان وسواس‌ها شامل درمان دارویی، روانشناختی و روش‌های ترکیبی است. از جمله روش‌های درمانی می‌توان به درمان شناختی-رفتاری (CBT) و درمان دارویی با SSRIها اشاره کرد.

اختلال وسواس فکری عملی چقدر رایج است؟

اختلال وسواس بین 1 تا 3 درصد از جمعیت گزارش شده است. لازم به ذکر است که جنبه ژنتیکی این اختلال بطوری است که در خانواده‌ای که بصورت ارثی مشخص شده، تا 50 درصد ممکن است دیده شود. همچنین، جنبه محیطی وسواس در افرادی که مداوم به آن‌ها تذکر داده شود مثلاً به جایی که والدین بگویند «بکن نکن»، دست بشور، دست نزن و... با عملکرد غالب شدن یا اجبار به انجام خاصیتی می‌تواند باعث بروز وسواس شود.

تشخیص اختلال وسواس فکری عملی چگونه انجام می شود؟

تشخیص اختلال وسواس فکری-عملی با مصاحبه بالینی صحیح توسط یک روانشناس درمانگر انجام می‌شود و پس از تشخیص، دوره درمان آغاز می‌شود.

در این فرآیند، متخصص با مراجعه کننده درباره افکار، احساسات، الگوهای رفتاری و نشانه‌های وسواس صحبت می‌کند. هدف این مصاحبه، بررسی اثرات وسواس در زندگی فرد است. در طول مصاحبه، روانشناس سعی می‌کند به شناخت بهتر وسواس و علل آن بپردازد و به مشاوره‌ای منطبق با شرایط فردی مراجعه کننده برای درمان وسواس بپردازد.

درمان اختلال وسواس فکری عملی به چه صورت است؟

درمان اختلال وسواس فکری-عملی می‌تواند با استفاده از دو نوع درمان، یعنی روان درمانی و دارو درمانی، انجام شود. در صورتی که شدت اختلال کم باشد، روان درمانی به عنوان درمان اصلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. داروهای مختلفی نیز برای کاهش شدت و فراوانی علائم OCD وجود دارد. برخی از داروهای مؤثر در درمان OCD شامل پروزاک (فلوکستین)، پاکسیل (پاروکستین)، زولوفت (سرترالین)، آنافرانیل (کلومیپرامین) و لووکس (فلووکسامین) هستند که بر سطح سروتونین تأثیر می‌گذارند.

در روان درمانی نیز چندین نوع درمان مختلف وجود دارد. به عنوان مثال، تکنیک مواجهه و جلوگیری از پاسخ (ERP) به شمار می‌رود که در این روش، بیمار تحت نظارت متخصص با عواملی تشدیدکننده وسواس‌گونه روبه‌رو خواهد شد و تلاش می‌کند که اضطراب خود حین مواجهه با این محرک‌ها را کاهش دهد تا مجبور به انجام عمل وسواس‌گونه نشود. در کنار ERP، استفاده از داروهای مهارکننده‌ی بازجذب سروتونین (SSRIs) نیز یک روش موثر برای درمان اختلال وسواس فکری-عملی است.

روش شناخت درمانی، روش دیگری از درمان روانشناختی است که به شما کمک می‌کند به جای تلاش برای خلاص شدن از افکار مزاحم، واکنش خود را نسبت به افکار تغییر دهید. این روش می‌تواند به روش مواجهه و پیشگیری از اقدام عملی (ERP) اضافه شود تا به غلبه بر اختلال وسواس فکری-عملی کمک کند.

در صورتی که درمانگر با بیمار همراه شود تا به مرحله‌ای برسد که وسواس بیمار خنثی شود، درمان بهتری ارائه می‌شود. برای بیماران کودک نیز، قصه درمانی و بازی درمانی می‌تواند کمک کننده باشد. استفاده از عروسک‌ها در این روش پیشنهادی است.

نکته‌ی پایانی

اگر فرد مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی خفیف تحت درمان قرار نگیرد، ممکن است علائم خود به خود بهبود یابد. با این حال، علائم اختلال وسواس فکری شدید یا متوسط بدون درمان، بهبود نمی‌یابند و ممکن است بدتر شوند.

درمان می‌تواند مؤثر باشد، اما باید در نظر داشت که درمان این اختلال یک پروسه مداوم است. به عنوان مثال در صورت درمان و حذف شدن علائم در جوانی در بعضی از افراد ممکن است در سنین کهن‌سالی این علائم دوباره ظاهر شوند.

هر کسی که با هر شدتی دچار اختلال وسواس فکری-عملی است باید ضمن مراجعه به روان‌درمانگر و روان‌پزشک از مراقبت و راهنمایی‌های حرفه‌ای برخوردار شود.

خبرنگار مفدا بم: معصومه سدری زاده