اعتیاد یا سوء مصرف مواد به حالتی گفته می شود که فرد علیرغم عواقب و علایم نامطلوب ناشی از مصرف، اقدام به ادامه مصرف ماده ای می کند که در وی ایجاد تغییرات خُلقی یا رفتاری کرده یا دچار اختلالات عصبی ناشی از آن رفتارها می شود.

نرخ شیوع مصرف مواد مخدر در کشور بر اساس آخرین بررسی‌هایی که انجام شده، در بازه سنی ۱۵ تا ۶۴، ۵.۰۴ درصد است؛ یعنی حدود ۲ میلیون و ۸۰۲ هزار نفر جزو مصرف‌کنندگان مستمر هستند. حدود یک میلیون و ۶۰۰ نفر هم جزو مصرف‌کنندگان غیرمستمر هستند؛ یعنی در کشور حدود ۴ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر مصرف‌کننده مستمر و غیرمستمر وجود دارد. 

بررسیها در مورد سوءمصرف مواد در جمعیت دانشجویی، داده های متفاوتی به دست داده اند، ولی بیشتر یافته ها بر افزایش مصرف مواد غیرقانونی در جمعیت دانشجویی تأکید کرده اند.

مشکل هیجانی، مشکل روانی و شیوه های رویارویی با استرس به عنوان دلایل مصرف مواد مخدر بیان شده اند. کاستی امکانات برای پاسخ دادن به نیازهای طبیعی، روانی و اجتماعی نوجوانان و جوانان (مانند کنجکاوی، تنوع طلبی، هیجان جویی، ماجراجویی، گرایش به مورد پذیرش قرار گرفتن از سوی دیگران و گرایش به موفق بودن در میان همسالان)، نیز از دلایل گرایش به کسب لذت و تفنن از مصرف مواد مخدر و عضویت در گروههای ناسالم بیان شده است.

مصرف مواد پیامد تعامل پویای فرد و محیط است؛ عوامل اجتماعی (مانند تأثیر دوستان، آشنایان یا اعضای خانواده، تأثیر رسانه ها و تبلیغات برای مصرف مواد و سیگار و مقاومت نکردن در برابر فشار همسالان) و عوامل درون فردی (مانند عزت نفس پایین، اضطراب زیاد، ناامیدی، کنترل فردی پایین و هیجان طلبی) با هم در مصرف مواد دخیل هستند. تعداد عوامل خطر در شروع مصرف مواد و میزان مصرف بعدی مؤثر است.

طبق آخرین بررسی‌هایی که در فرآیند شیوع شناسی انجام شده است، شیوع اعتیاد در بین دانشجویان کمتر از ۴ درصد است.

باتوجه به اینکه بخش قابل توجهی از جامعه دانشجویی را جوانان تشکیل می‌دهند، گرایش به مصرف مواد مخدر جدید مانند «گل» از دیگر مواد مخدر بیشتر است. این نوع مواد مخدر نسبت به دیگر مواد، جوان پسندتر است.

رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران در گزارشی عنوان می کند: عوامل گرایش دانشجویان به مصرف مواد مخدر، لزوما به محیط دانشگاه یا خوابگاه بستگی ندارد؛ درواقع نمی‌توانیم بگوییم که اعتیاد، پدیده‌ای است که تنها با یک عامل ظهور و بروز پیدا می‌کند زیرا هیچ کدام از پدیده‌های اجتماعی، تک علتی نیستند؛ اما در محیط‌های بسته به دلیل وجود ارتباط صمیمی‌تر بین افراد، امکان دارد اشخاصی که سوء مصرف مواد مخدر دارند، دیگران را هم به مصرف موادمخدر تشویق کنند. با این تفاسیر یکی از علت‌های گرایش به اعتیاد را می‌توانیم ارتباط با دوستانی بدانیم که حتی خارج از فضای دانشگاه نیز حضور دارند.

در حال حاضر دو دیدگاه نسبت به پیشگیری از مصرف مواد وجود دارد: دیدگاه عوامل خطر و عوامل محافظت کننده و دیدگاه اصلاح هنجارها و آموزش مهارتهای زندگی. یکی از عوامل محافظت کننده ویژگی ای است به نام تاب آوری که به فرایند بازگشت فرد به کارکرد طبیعی، پس از تجربه یک رویداد استرس زا یا ناراحت کننده اشاره دارد.

افراد تاب آور چهار ویژگی اصلی دارند: 1) کفایت اجتماعی (مانند تفاهم انعطاف، همدلی و مهربانی، مهارت ارتباطی و شوخ طبعی. 2) مهارتهای حل مسأله (مانند برنامه ریزی، یاری جویی، تفکر انتقادی و خلاق)؛ 3) خودگردانی (هویت، خودکارآمدی، خودآگاهی و تسلط بر وظایف) و 4) هدفمندی و خوشبینی به آینده (هدفگیری، خوشبینی و معنویت). تاب آوری یک فرایند، توانایی یا پیامد سازگاری موفقیت آمیز با شرایط استرس زا و چالش انگیز است. به بیان دیگر تاب آوری، توانمندی فرد در برقراری تعادل زیستی- روانی در شرایط دشوار است.

پژوهشها نشان داده است نشانه های هیجانی چون اضطراب، افسردگی و استرس در دانشجویان همه گیر بوده و بر کارایی تحصیلی و میان فردی آنها تأثیر می گذارد. از این رو شناخت عوامل محافظت کننده می تواند در بالا بردن سلامت روان و کارایی تحصیلی دانشجویان مؤثر باشد.