به گزارش مفدا بم، یکی از خاطره‌انگیزترین روزهای انقلاب شکوهمند اسلامی ۱۳ آبان ۱۳۵۷ خورشیدی بود. در این روز، دانش‌آموزان تهرانی مانند دیگر اقشار مردم در اعتراض به رژیم پهلوی و دخالت‌های آمریکا به صحنه آمدند تا صدای خود را به گوش جهانیان برسانند اما نیروهای امنیتی آنان را آماج حملات خود قرار دادند و فرزندان این مرزوبوم را به خاک و خون کشیدند.
روز ۱۳ آبان که در تقویم نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران به عنوان روز مبارزه با استکبار جهانی نام‌گذاری شده است، این روز یادآور سه واقعه مهم در تاریخ معاصر ایران است که در سه دوره مختلف رخ داده و به همین دلیل این روز را در تاریخ کشور به عنوان روزی به یادماندنی به ثبت رسانده است. در روز ۱۳ آبان ۱۳۴۳، مأموران رژیم شاه، حضرت امام خمینی(ره) را در قم دستگیر و به دستور آمریکا، به ترکیه تبعید کردند. در روز ۱۳ آبان ۱۳۵۷، دانش آموزان تهرانی در اعتراض به دخالت‌های آمریکا در ایران، راه پیمایی کردند، ولی دژخیمان رژیم شاه، به آنان حمله کرد و آنان را به خاک و خون کشید. در روز ۱۳ آبان ۱۳۵۸، دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، لانه‌ی جاسوسی آمریکا را در تهران تسخیر کردند و جاسوسان آمریکایی را به گروگان گرفتند. بدین ترتیب، مبارزه‌ی ضدآمریکایی مردم ایران، ابعاد جدیدتری پیدا کرد. بنابراین، نمایندگان مجلس شورای اسلامی، این روز را به روز «ملّی مبارزه با استکبار» نام‌گذاری کردند.
حادثه اول: تبعید امام خمینی به ترکیه ۱۳ آبان ۱۳۴۳
کاپیتولاسیون یا حق قضاوت کنسولی حقی است که به اتباع بیگانه داده می‌شود و آنها را ازشمول قوانین کشور مصون ومستثنی می‌کند؛ درواقع در صورت ارتکاب جرم در خاک کشور، دولت میزبان حق محاکمه آن مجرم را ندارد.کاپیتولاسیون ریشه در استعمار دارد و کشورهای استعمارگران این قانون را به کشورهای ضعیف تحت سلطه تحمیل می‌کردند؛ کاپیتولاسیون درایران طی معاهده ترکمانچای برای اتباع روسیه به رسمیت شناخته شد و پس ازآن برخی کشورهای استعمارگر دیگر، این امتیاز نامشروع را بعلت ضعف حکومت های قاجاریه کسب کردند؛ اما، کاپیتولاسیون در سال ۱۳۰۶، تحت فشار افکار عمومی و فضای حاکم بر روابط بین‌الملل پس از جنگ اول جهانی لغو گردید.
هنوز بیش از ۳ دهه از الغای کاپیتولاسیون نمی‌گذشت که محمدرضا پهلوی احیاگر مجدد آن شد. کابینه اسدالله علم در سیزدهم مهر سال ۱۳۴۲، به دستور شاه، پیشنهاد آمریکا مبنی‌بر اعطای مصونیت قضایی به اتباع آمریکایی را به صورت یک لایحه قانونی در هیتت دولت تصویب کرد. چندی بعد این خبر به حضرت امام رسید و ایشان را به خروش و فریاد واداشت به طوری که در۴ آبان ۱۳۴۳ ایشان طی نطقی تاریخی به رسوایی این اقدام ننگین پرداختند. فرازهایی از سخنرانی ایشان چنین بود: « ... دولت با کمال وقاحت از این امر ننگین طرفداری کرد، ملت ایران را از سگ‌های آمریکایی پست‌تر کردند. اگر چنانچه کسی یک سگ آمریکایی را زیر بگیرد، بازخواست از او می‌کنند؛ اگر شاه ایران یک سگ آمریکایی را زیر بگیرد بازخواست می‌کنند و اگر چنانچه یک آشپز آمریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، مرجع ایران را زیر بگیرد، بزرگترین مقام ایران را زیر بگیرد، هیچ کس حق تعرض ندارد...». رژیم که در طول دو سالی که امام قیام کرده بودند، نتوانسته بود با هیچ شیوه‌ای، ایشان را آرام کند، تنها یک راه پیش پای خود می‌دید و آن تبعید امام بود.
در شب ۱۳ آبان ۱۳۴۳، صدها کماندو به همراه مزدوران ساواک به منزل امام در قم حمله‌ور شدند ایشان را دستگیر و به تهران منتقل کردند و سپس با یک هواپیمای نظامی ایشان را به ترکیه تبعید کردند. این سرآغار هجرتی بود که ۱۴ سال بعد پیروزی انقلاب اسلامی را به بار آورد.
روز دانش‌آموز ۱۳ آبان ۱۳۵۷
نیمه های پاییز ۱۳۵۷ خورشیدی، برخلاف دیگر پاییزها که کلاس های درس مدارس و دانشگاه ها فعال بودند، دانش آموزان به فرمان امام(ره) اعتصاب کرده بودند و به مدرسه ها و دانشگاه ها نمی رفتند. دیگر نه میز و نیمکتی در کار بود و نه معلمی که مانند همیشه بیاید و از روی کتاب درس بدهد. همه گوش به فرمان امام(ره) در کوچه ها و خیابان ها راه پیمایی و تظاهرات می کردند و درس انقلاب را می آموختند. یکی از صحنه های مبارزات مردم در آن زمان، صحنه‌های تظاهرات و راه‌پیمایی‌های دسته جمعی دانش آموزان دختر و پسر مدارس بود. بچه ها در گروه های کوچک و بزرگ و در حالی که پارچه بزرگ نوشته شده‌ای در پیشاپیش صف هایشان بود در دسته های جداگانه در خیابان ها راه می افتادند. مسیرهای راه پیمایی دانش آموزان تهرانی، بیشتر به طرف دانشگاه تهران بود، یعنی جایی که دانشجویان در حیاط بزرگ آن با برپایی راهپیمایی و سخنرانی، آتش انقلاب را شعله ورتر می کردند اما زمانی که دانش آموزان در حیاط دانشگاه تهران تظاهرات می‌کردند، ناگهان نیروهای مسلح که با تانک ها و نفربرهایشان در خیابان‌های دور دانشگاه مستقر بودند به سمت آنها آتش گشودند. در آن روز سرد پاییزی، تعدادی از دانش‌آموزان در حالی که پیراهن های خونین براداران شهید خود را بر سر دست گرفته بودند، گریه‌کنان در خیابان ها می دویدند و آن ها را به مردم نشان می دادند. بنابراین به خاطر گرامیداشت یاد و خاطره این دانش‌آموزان شجاع و بی‌گناه این روز در تاریخ انقلاب اسلامی به نام روز دانش‌آموز نام‌گذاری شده است.
حادثه دوم: کشتار خونین دانش آموزان در ۱۳ آبان
در صبح ۱۳ آبان ۱۳۵۷خورشیدی گروهی از دانش آموزان به نشانه اعتراض به رژیم پهلوی مدارس را تعطیل کردند و در محوطه دانشگاه تهران اجتماع کردند. اقشار مردم و دیگر دانشجویان رفته رفته به این اعتراض پیوستند. ساعت ۱۱ صبح، ماموران، ابتدا چند گلوله گاز اشک‌آور در میان جمعیت پرتاب کردند اما، اجتماع کنندگان صدای خود را بلندتر کردند بنابراین دستگاه‌های وابسته به رژیم که همه یا بسیاری از آنها تربیت شده و دستور گرفته از آمریکایی ها بودند به دانش‌آموزان رحم نکردند و این اعتراض را مانند دیگر اعتراض ها به شدت سرکوب کردند به طوری که این حادثه تلخ موجب به خاک و خون کشیدن ۵۶ تَن از تجمع کنندگان و صدها زخمی دیگر شد.
پیام امام خمینی پس از واقعه ۱۳ آبان ۵۷
امام خمینی (ره)، رهبر انقلاب اسلامی ایران، در پیامی فرمودند: «… عزیزان من صبور باشید، که پیروزی نهایی نزدیک است و خدا با صابران است. من از این راه دور، چشم امید به شما دوخته‌ام و صدای آزادی خواهی و استقلال طلبی شما را به گوش جهانیان می‌رسانم.»
حادثه سوم: تسخیر لانه جاسوسی ۱۳ آبان ۱۳۵۸
پس از پیروزی انقلاب، آمریکا اقدامات انقلابی ایران را محکوم کرد. در این میان، پذیرش شاه از سوی آمریکا، خشم ملت ایران را صد چندان کرد دولت موقت بازرگان نیز به دنبال راه‌های دیپلماتیک برای حل مشکلات ایران و آمریکا بود. امام که از دولت موقت قطع امید کرده بود، در یک سخنرانی فرمودند: «ای جوان‌هایی که در مقابل توپ و تانک رفتید، نهضت خودتان را حفظ کنید ننشینید دیگران برای شما کار کنند، اینها برای شما کاری نمی‌کنند.»
امام خمینی در پیامی دیگر در ۱۲ آبان ۵۸ در اعتراض به پذیرش شاه از سوی دولت آمریکا اعلام کرد: «دانشگاهیان، دانش آموزان و طلاب علوم دینی با قدرت تمام مبارزه خود را علیه آمریکا گسترش دهند.»
به دنبال انتشار این پیام، نمایندگان دانشجویان پیرو خط امام در دانشگاه‌های امیرکبیر، تهران، شهید بهشتی و صنعتی شریف تصمیم به تصرف سفارت آمریکا گرفتند. در اولین بیانیه این دانشجویان آمده است: «ما دانشجویان مسلمان پیرو خط امام از موضع قاطعانه امام در مقابل آمریکای جنایتکار به منظور اعتراض به دسیسه‌های امپریالیستی و صهیونیستی، سفارت جاسوسی آمریکا در تهران را به تصرف درآوردیم تا اعتراض خود را به گوش جهانیان برسانیم.»
در هنگام تسخیر سفارت، آمریکایی‌ها به سرعت مشغول نابود کردن بسیاری از اسناد دخالت‌ها و تجاوزارت و غارت‌های خود شدند ولی پس از تسخیر سفارت به سرعت از نابودی باقی‌مانده اسناد جلوگیری شد و بعدها اسنادی که از لانه جاسوسی آمریکا به دست آمده بود چاپ شده و در اختیار همگان قرار گرفت. به محض انتشار این خبر، مردم بسیاری با خشم و انزجار مقابل لانه جاسوسی تجمع کرده و از حرکت دانشجویان حمایت کردند.
امام خمینی(ره) نیز در پیامی این حرکت را انقلاب دوم و بزرگ‌تر از انقلاب اول نامیدند. این حرکت دانشجویان معترض، خشم آمریکایی‌ها را برانگیخت و آنها که ناتوان از درک ملتی استقلال‌طلب و آزادی‌خواه بودند، دست به اقداماتی بر ضد جمهوری اسلامی ایران زدند؛ از آن جمله فشار آوردن به مجامع بین‌المللی مانند سازمان ملل، سازمان کنفرانس اسلامی، شورای امنیت و ...، ایجاد جو منفی تبلیغاتی علیه دانشجویان مسلمان و برخی اقدامات دیگر از جمله آنهاست.
اما پس از بی‌ثمر ماندن، آنها به اقدامات جدی‌تری روی آوردند؛ از جمله قطع کامل روابط سیاسی در ۲۰ مهر ۱۳۵۹، حمله نظامی به ایران و تجاوز به خاک کشورمان که به شکست مفتضحانه آنها در صحرای طبس انجامید و نیز محاصره اقتصادی و بلوکه کردن دارای‌ها و اموال ایران و... که هیچ‌کدام تاکنون درعزم ملت ایران برای مقابله با ظلم وبی‌عدالتی جهانی ومنشا اصلی آن در جهان یعنی استکبار جهانی و آمریکا خللی وارد نکرده است. و این‌گونه نام روز ۱۳ آبان برای همیشه در تاریخ ایران ماندگار شد.
نتایج روز ۱۳ آبان را به طور خلاصه می‌توان چنین بیان نمود:
۱. با وقوع کشتار ۱۳ آبان، حربه رژیم در انتصاب شریف‌امامی به نخست‌وزیری برای جلوگیری از اعتراض‌ها و تظاهرات مردم و ایجاد دولت «آشتی ملی» بی‌نتیجه ماند.در واقع حوادثی که در ۱۳ آبان پیش آمد، رژیم را به تشکیل یک دولت نظامی ترغیب کرد. یکی از نتایج مشخص روز ۱۳ آبان، اظهار ضعف و ناتوانی از سوی شریف‌امامی بود که به اطلاع شخص شاه رساند و شاه نیز در همان شب طی جلسه‌ای فوری که با سفیران امریکا و انگلیس داشت، ارتشبد ازهاری را برای تشکیل دولت نظامی فراخواند.
۲. وقتی تلویزیون ملی ایران بدون هیچ سانسوری برای اولین بار در شب ۱۳ آبان، فیلم تظاهرات و کشتار دانش‌آموزان و دانشجویان را به نمایش گذاشت، مردم به خشم آمدند. در پی آن مدیرعامل تلویزیون ناصرالدین شاه‌حسینی مجبور به استعفا شد. همچنین نمایش این فیلم از تلویزیون بیشترین تأثیر را در میان مردم داشت. بازتاب این فیلم موجب شد مردم در اکثر مناطق کشور جنایت‌ها و کشتارهای بی‌رحمانه رژیم را به چشم مشاهده کنند.
۳. یکی دیگر از پیامدهای واقعه خونین ۱۳ آبان ۵۷، استعفای وزیر علوم بود. روزنامه اطلاعات نوشت: «وزیر علوم و آموزش عالی، دکتر ابوالفضل قاضی طی نامه‌ای به آقای نخست‌وزیر استعفای خود را در اعتراض به وقایع دیروز دانشگاه تهران (یعنی ۱۳ آبان) اعلام کرد. وی اظهار داشت که با این وضع نمی‌توان به خدمت ادامه داد.«
۴. پس از روی کار آمدن دولت نظامی، دولت ازهاری برای آرام کردن جو، به کارهای ظاهری که جنبه روانی داشت دست زد تا احساس بدبینی مردم نسبت به رژیم کاسته شود لذا عده‌ای از مقامات عالی‌رتبه رژیم که در چندسال اخیر پست‌های حساسی داشتند، بازداشت شدند. در میان این عده «نعمت‌الله نصیری»، «منوچهر آزمون»، «داریوش همایون»، «غلامرضا نیک‌پی» و... دیده می‌شدند. در هفدهم آبان، نام «امیرعباس هویدا» نیز به این فهرست اضافه شد.
۵. وقایع روز ۱۳ آبان اگر چه به شهادت تعداد زیادی دانش‌آموز انجامید ولی مانع از ادامه مبارزه آنان نشد. به طوری که درست فردای آن روز تظاهرات وسیع‌تری در تهران انجام گرفت. در بخشی از گزارش روزنامه کیهان در تشریح تظاهرات روز ۱۴ آبان آمده است: «تظاهرات ملت ایران به اوج خود رسیده و در عین حال روز اوج آتش‌سوزی‌ها در تهران بود... و در شب، تهران در آتشی که از صبح روشن شده بود، روشن بود. در همین روز سفارت انگلستان نیز در جریان آتش‌سوزی‌ها دستخوش حریق شد و به دنبال آن کارخانه پپسی کولا واقع در خیابان آیزنهاور آتش زده شد و ساعت‌ها در میان آتش سوخت.»
درس‌هایی که سیزده آبان به مستضعفان آموخت
سیزدهم آبان به همه‌ی مستضعفان آموخت که می‌توانند چپاول‌گران را به زباله دان تاریخ بسپارند. سیزده آبان به مسلمانان آموخت که در معبد انسانیت، آزادنه و آگاهانه در برابر والایی‌های ارجمند مکتب توحید، به نماز بایستند، تنها در برابر «اللّه » به کرنش و سجود بنشینند و جز او، همه را طرد کنند. واقعه ی سیزده آبان به دل های مؤمنان قوت بخشید و غروری مقدس و حماسه آفرین را در آنان زنده کرد. پرتوی تابناک از انوار الهی بر آنان تابانید و درس‌هایی بزرگ از شهادت و رشادت و دلیری به آنان آموخت. در سیزدهم آبان، مردم سرافراز ایران به همه‌ی مستضعفان جهان نشان داد که دیوار ستم، شکستنی است.
محقق: شیما خسروی
انجمن علمی دانشکده پرستاری مامایی، دانشگاه علوم پزشکی بم
منابع
Imna
Irna
Hawzah
Historydocuments
Shabestan
ارسال نظر