به گزارش مفدا دزفول، موضوع "تله های زندگی" و نقش آنها در کیفیت زندگی توسط رئیس اداره مشاوره تشریح شد،دکتر فرشته وفایی نژاد در این رابطه بیان کرد: تله های زندگی که گاهی آن را تله های شخصیتی نیز می نامند، در واقع همان معادل عامیانه طرحواره هایی هستند که از کودکی و نوجوانی در ذهن ما شکل می گیرند. این مفهوم را جفری ای. یانگ (Jeffrey E. Young) رواندرمانگر مشهور آمریکایی از سه دهه قبل مطرح کرد. پروفسور یانگ متوجه شد مراجعه کنندگان به مشاوره و درمان که شکایت از مشکلات تکراری در زندگیشان دارند، معمولاً از الگوهای ذهنی خاصی در رنج هستند. او این الگوها را «طرحواره­های ناسازگارانه» یا به زبان دیگر تله­های زندگی نامید. تله ها یا طرحواره ها در اصل یک باور عمیق در زندگی افراد است که سالهای سال در ذهن اوست. این تله ها یا طرحواره­ها به قدری در زندگی ما گسترده و فراگیر است که به یک الگوی رفتاری، احساسی و ذهنی تکراری در زندگی تبدیل می شوند. تله های زندگی معمولاً یک ماهیت خودآسیب رسان داشته و می تواند مانع رشد و پیشرفت افراد شود. به عنوان مثال کسی که تله ی «شکست» در ذهن او شکل گرفته، همواره خود را در دستیابی به اهداف ناتوان دانسته و حین قبول مسئولیت به شدت آشفته می شود. یا فردی که در روابط صمیمانه مدام گیر آدم هایی می افتد که وی را تحقیر می کنند، می تواند یک نمونه رفتار ناشی از تله های زندگی باشند.

ویژگی تله های زندگی

طبق تعریف ارائه شده در بالا تله های زندگی یا شخصیتی چندین ویژگی مشترک دارند:

1. الگوی تکراری از خاطرات، احساسات، افکار و رفتارها را موجب می شوند.

2. معمولاً در روابط فرد با دیگران تأثیرگذار هستند.

3. در طول سالهای کودکی و یا نوجوانی شکل می گیرند.

4. در سراسر زندگی فرد وجود دارند.

5. به راحتی می­توانند عملکرد زندگی فرد را مختل کنند.

 -         تله های زندگی چگونه شکل می گیرند؟

طبق تحقیقات علمی دلایل مختلفی برای شکل گیری تله های زندگی یا طرحواره ها مطرح شده است. اما از جمله مهمترین این دلایل می توان به موار د زیر اشاره کرد:

· نیازهای هیجانی برآورده نشده

منظور از نیازهای هیجانی یک سری نیازهای اولیه است که کودک باید آنها را در زندگی داشته باشد مثل احساس امنیت ، احساس استقلال، احساس شادکامی و غیره. برای اطلاعات مقاله "5 نیاز عاطفی مهم که برای رشد بهنجار فرزندم نیاز دارم!" را بخوانید.

· تجارب اولیه مشکل ساز

گاهی اوقات افراد به دلایل مختلف ممکن است تجارب ناگواری را در چند سال اول زندگی خود داشته باشند. مثل تجربه از دست دادن والدین، تنش همیشگی در خانواده، مورد سوء استفاده واقع شدن و غیره. این تجارب می توانند در شکل گیری تله­های زندگی یا طرحواره های ناسازگار موثر باشند.

· سرشت هیجانی اولیه

هر کودکی با سرشت هیجانی خاصی متولد می­شود. برخی کودکان از ابتدا آرامتر بوده و برخی غرغرو و بدقلق هستند. این سرشت هیجانی در تعامل با رویدادهای ناخوشایندی که فرد تجربه می کند، موجب شکل گیری طرحواره ها می شوند. مثلا کودکان بدقلق و بازیگوش بیشتر از سمت والدین و مراقبین تنبیه می شوند تا کودکان آرام. تنبیه مداوم می­تواند موجب شکل گیری یک حس منفی به خویشتن و دنیا در ذهن فرد ­شود. درونی شدن چنین احساسات و تصوراتی پیش زمینه شکل­گیری تله های زندگی هستند.

3روش مقابله با تله های زندگی

ما معمولا در برخورد با تله های زندگی 3 روش اصلی داریم. تله های زندگی ما را مجبور میکنند در موقعیت های گوناگون زندگی مان فرار کنیم، تسلیم بشویم یا حمله کنیم. در بزرگسالی این روشها همگی خطرناک هستند و بر علیه ما عمل میکنند.

این سه روش را با یک مثال روشن میکنم.

• در روابط نزدیک خودمان را قربانی میکنیم یا از حقمان میگذریم تا احساس گناهکار بودن نداشته باشیم (مقابله با عذاب وجدان).
• به خواسته ها و نیازهای دیگران همواره تن میدهیم تا دیگران را ناخشنود و ناراحت نکنیم.
• همواره در جمع، مارا مجبور میکنند که با جماعت یکرنگ باشیم تا ما را در گروه بپذیرند.
• دیگران ما را مجبور میکنند که همواره از خودمان انتظارات نامعقولانه برای خوب بودن و عالی عمل کردن داشته باشیم. یا مجبور میشویم به بهانه “ترس از شکست” از زیر بار چالشهای زندگی شانه خالی کنیم.
• به خاطر تله های زندگی به صورت کاملا ناخودآگاه مجبور هستیم مدام اهداف گوناگونی برای خود تعیین کنیم و در پی رسیدن به آن باشیم. نه خودمان و نه ذهنمان هرگز آرامشی ندارد و از خود انتظاراتی عجیب و خسته کننده داریم.
• بخاطر تله های زندگی است که همواره از اشتباهات گذشته شرمگین و نگران هستیم و احساس گناهکار بودن یا عذاب وجدان داریم.
• تله ها ما را مجبور میکنند که فکر کنیم بد هستیم، احمق یا خودخواه هستیم. گاهی هم احساس شرم یا بی ارزشی داریم. که البته به هیچکدام از این احساس نیازی نیست.
• تله ها ما را مجبور به بدبینی نسبت به زندگی و اتفاقات آن میکنند. تله ها ترس و نگرانی هایی بی اساس را به زندگی ما می آورند که تناسبی با زندگی و ریسکهای آن ندارد. آنها ما را در روابط نزدیک حسود، توجه طلب و مهر طلب و گاهی شکاک میکنند.
• بخاطر تله هاست که فکر میکنیم باید خودمان و اطرافمان را کنترل کنیم تا مبادا هیچ اتفاق ناگواری رخ دهد. همچنین مجبور می شویم احساسات واقعی خودمان را چه در خانه (در برابر همسر و یا سایر اعضای خانواده) و چه در محیط کار با مدیرمان یا همکارانمان مخفی کنیم.
• اینکه ما خودمان و تواناییهایمان را دست کم میگیریم و اینکه همواره سعی میکنیم خودمان را با دیگران مقایسه کنیم نیز ناشی از تله های زندگی است.
• تله ها ما را مجبور میکنند با دیگران رفتار نامناسبی داشته باشیم. دائم نقد کردن و گله کردن از دیگران؛ دائما از دیگران انتظار داشتن؛ سرزنش کردن؛ تسلیم دیگران شدن؛ همگی از رفتارهای مخرب ناشی از تله ما هستند.
• ما اغلب به دلیل وجود تله درگیر وابستگی مخرب میشویم. به دیگران وابسته میشویم و از آثار بد این سبک زندگی همواره رنج میبریم.

انواع تله های شخصیتی

1. تله رهاشدگی

از اینکه کنترل زندگی­تان را از دست بدهید وحشت دارید و نگران هستید مبادا تنها بمانید. احساس می‌کنید عزیزانتان می‌میرند یا شما را ترک می‌کنند. از تنها ماندن ترس دارید و احتمالا به اطرافیانتان می‌چسبید، اما همزمان آن‌ها را از خودتان می رانید زیرا ترس شدیدتان مانند یک پیشگویی خودکام­بخش عمل می‌کند.  و ناخواسته رفتارهایی می کنید که باعث قطع شدن روابط تان می شود.

ترس از رها شدن اعتماد به نفس شما را کاهش می‌دهد، و به شکل تمایل به کنترل کردن دیگران، حسادت، و احساس مالکیت بروز می‌کند. جروبحث­های عادی یک رابطه شما را به شدت می‌ترساند و اطمینان می‌یابید که این رابطه پایدار نخواهد ماند.

در تفسیر نیت دیگران به راحتی دچار سوءبرداشت می‌شوید؛ مثلا وقتی کسی به پیامک یا تماس شما پاسخ نمی‌دهد، بسیار آشفته شده و فکر می‌کنید از عمد چنین کرده است. حتی اگر رابطه پایداری داشته باشید باز هم تصور می‌کنید که این ثبات موقتی است و رابطه در معرض فروپاشی قرار دارد. وقتی نا امید می‌شود، دوست­تان را تهدید به جدایی می‌کنید، انگار می‌خواهید ثبات رابطه­تان را بسنجید. هر بار که یک رابطه را از دست می‌دهید، بیشتر باور می‌کنید که هیچ رابطه پایداری نخواهید یافت.

2. تله بی‌اعتمادی/بدرفتاری

شخص بر این باور است که دیگران به او صدمه می‌زنند، از او سوءاستفاده می‌کنند، تحقیرش می‌کنند، خیانت می‌کنند، دروغ می‌گویند، و آزارش می‌دهند. معمولاً این تصور را دارد که آسیب عمدی است یا نتیجه سهل‌انگاری غیرموجه و شدید است. ممکن است این حس را داشته باشد که همیشه فریب‌خورده یا به سهمش نرسیده است. معمولاً این تله باعث می‌شود که شخص در روابط عاطفی و فردی خود دچار مشکل شود و برچسب خیانت‌کار به همسرش و دیگران بزند.

3. تله محرومیت هیجانی

در این تله فرد احساس می کند دیگران نیاز های عاطفی اش را ارضا نمی کنند، که بر سه نوع است:

    محرومیت از همدلی: فرد احساس می کند کسی او را درک نمی کند، احساساتش را به دیگران نمی گوید.

    محرومیت از محبت: فرد احساس می کند کسی به او توجه نمی کند و همچنین کسی به او محبت نمی کند.

    محرومیت از حمایت: فرد احساس می کند کسی نیست که او را راهنمایی و حمایت کند و تنهاست.

کسی که دچار تله محرومیت هیجانی هستند حس می کنند دیگران به او توجه نمی کند و برای هیچکس مهم نیست.

4. تله نقص و شرم

شخص احساس می‌کند که دارای نقص است، بد، ناخواسته، فرومایه یا بی‌اعتبار است. همچنین، احساس می‌کند امنیت او در صورت قرار گرفتن در معرض خطر برای دیگران مهم نیست. شخص دچار حساسیت بیش‌ازحد به انتقاد، طرد و سرزنش است. در جمع اطرافیان می‌ترسد که مقایسه شود و احساس عدم امنیت دارد. همچنین، در ارتباط با دیگران از نقص‌هایی که در خود می‌بیند شرمگین است (به عنوان مثال، خودخواهی، انگیزه‌های عصبانیت، تمایلات جنسی غیرقابل‌قبول، ظاهر جسمی نامطلوب، ناجور بودن اجتماعی).

5. تله انزوای اجتماعی

غالبا در موقعیت‌های اجتماعی دچار احساس اضطراب می‌شوید و به همین دلیل از شرکت در چنین موقعیت‌هایی اجتناب می‌کنید. احساس می‌کنید شبیه دیگران نیستید، و از در جمع بودن ناراحت می‌شوید. از بودن در کنار افراد جدید عصبی می‌شوید و واقعا نمی‌دانید باید در مورد چه چیزی با آن‌ها صحبت کنید. همچنین، دچار اضطراب می‌شوید و نگران هستید که در مورد شما چطور فکر می‌کنند. وقتی مضطرب هستید نمی‌توانید از مهارت‌های اجتماعی­تان بهره گیرید و به همین دلیل دچار احساس انزوا و ناامنی می‌شوید. ممکن است به قدری به دوری کردن از موقعیت‌های اجتماع خو گرفته باشید که این کار برایتان طبیعی شده باشد-البته در درونتان احساس می‌کنید که به ارتباط نزدیک­تر با دیگران نیاز دارید. در گروه تظاهر می‌کنید شبیه دیگران هستید و دوست دارید تصویر خوبی از خودتان ارائه دهید. به مشاغلی علاقه دارید که نیاز چندانی به تعامل با دیگران ندارند. در کنار کسانی که با آن‌ها رابطه نزدیکی دارید راحت­تر و آرم­تر هستید، و بیشتر شبیه خود واقعی­تان می‌شوید.

6. تله وابستگی/بی‌کفایتی

احساس می‌کنید نمی‌توانید از خودتان مراقبت کنید. به قضاوت¬هایتان اعتماد ندارید، و نیاز دارید دیگران از شما حمایت یا مراقبت کنند. به خانواده یا دوستانتان متکی هستید (در واقع به عنوان یک فرد بالغ، نمی‌توانید به تنهایی از پس کارهایتان برآیید). احتمالا با والدین تان ارتباط نزدیکی دارید و آن‌ها قویا بر زندگی شما تاثیر می‌گذارند. در تصمیم گیری دچار مشکل می‌شوید و از دیگران می‌خواهید شما را راهنمایی کنند. مدام نظرتان را تغییر می‌دهید در نهایت هم به هیچ یک از تصمیم‌هایتان اطمینان ندارید. احتمالا از مسئولیت پذیری، خلاقیت، و موقعیت‌های چالش برانگیز اجتناب می‌کنید. اگر بیش از توانایی مورد انتظارتان به شما مسئولیت بسپارند دچار احساس اضطراب و ناامیدی می‌شوید.

7. تله آسیب‌پذیری

شخص دچار ترس اغراق‌آمیز از احساس وقوع قریب‌الوقوع یک فاجعه در هرلحظه است که قادر به جلوگیری از آن نیست. جز تله های شخصیتی به شمار می‌رود که در آن ترس در یک یا چند مورد زیر متمرکز است: (الف) فجایع پزشکی: به عنوان مثال، حملات قلبی، ایدز ؛ (ب) فاجعه‌های عاطفی: به عنوان مثال، دیوانه شدن (C) فاجعه‌های خارجی: به عنوان مثال، سقوط آسانسور، قربانی یک مجرم شدن، سقوط هواپیما، زمین‌لرزه.

8. تله خویشتن تحول‌نیافته

درگیری عاطفی و نزدیکی بیش‌ازحد با یک یا چند فرد قابل‌توجه دیگر (غالباً والدین)، به بهای عدم رشد عادی اجتماعی. شخص این احساس را دارد که بدون دریافت حمایت مداوم از سوی دیگری، نمی‌تواند از عهده مسئولیت‌های خود برآید یا حتی زنده بماند. همچنین، شخص احساس بی‌کفایتی هویت می‌کند. این تله بیشتر در قالب احساس خلأ، فقدان هدف، و زیر سؤال بردن ماهیت وجود خود همراه است.

9. تله شکست

یکی از تله های شخصیتی رایج است که بااحساس عدم موفقیت، ناگزیر بودن شکست در همه امور و ضعیف بودن نسبت به همسالان خود همراه است. شخص احساس می‌کند احمق، به‌دردنخور، بی‌استعداد و بی‌توجه است و در زندگی هیچ‌وقت به‌اندازه دیگران موفق نبوده است.

10. تله استحقاق و بزرگ‌منشی

از دیگر تله های شخصیتی است که فرد باور دارد نسبت به دیگران دارای حقوق و امتیازات ویژه‌ای است و نباید پایبند هیچ قانونی باشد چراکه از دیگران برتر است. فرد اصرار دارد که باید هر چه می‌خواهد به دست آورد، فارغ از آنکه چقدر خواسته‌اش معقول و منطقی است یا حتی با چه هزینه‌ای برای دیگران همراه است. اغلب شامل رقابت‌های شدید یا تسلط یافتن بر دیگران می‌شود. بیمار بدون همدلی یا نگرانی برای دیگران، رفتار آنان را کنترل می‌کند تا به خواسته‌های خود برسد.

11. تله خویشتن‌داری/خودانضباطی ناکافی

ناتوانی یا عدم تمایل به یادگیری خویشتن‌داری و تحمل ناامیدی برای رسیدن به اهداف شخصی خود. فردی که چنین طرحواره ای دارد، درد را تحمل نمی‌کند، از مسئولیت‌پذیری گریزان است، به هر قیمتی که شده از تعارض جلوگیری می‌کند و زیاد به خودش سخت نمیگیرد این عوامل باعث میشود از رضایت شخصی، تعهد و انسجام شخصیتی چنین فردی جلوگیری شود. رفتارهای معمول این بیماران شامل تکانشگری، حواسپرتی، آشفتگی، بی میلی در پشتکار برای انجام تکالیف ملال آور و روزمره، بیان شدید هیجان و اغراق در مسئله، بروز رفتار نمایشگری، عادت در تاخیر و بی ثباتی می‌شود.

12. تله اطاعت

نیاز دارید عزیزان، دوستان، همکاران یا حتی غریبه‌ها را خوشنود کنید. چون همیشه می‌خواهید مهربان و راحت باشید و قصد ریاکاری ندارید، حتی با کارهای بی اهمیت دیگران هم موافقت می‌کنید. ممکن است مستقل عمل کردن در کارهای کوچک و بزرگ برایتان دشوار باشد. به دیگران اجازه می‌دهید کم و بیش شما را کنترل کنند چون نمی‌خواهید بحثی پیش آید که طرف مقابلتان را ناراحت کند.

نظرتان را به روشنی بیان نمی‌کنید چون احساس می‌کنید چندان اهمیتی ندارد. برای اینکه تعارضی پیش نیاید، خشم تان را پنهان می‌کنید. اما سرکوب خشم سبب می‌شود خشم، درون شما انباشته گردد و بعد به شکل‌های مختلفی بروز کند: مثل انتقام های کوچک، غیبت کردن، کند عمل کردن، شکایت کردن؛ و یا به شکل انفجارهای بزرگی که از شما انتظار نمی رود!

13. تله ایثار

شخص به‌طور افراطی تلاش می‌کند نیازهای دیگران را برآورده کند، حتی به بهای آزار دادن و قربانی کردن خود. دلیل عمده آن پرهیز از ایجاد درد برای دیگران و جلوگیری از حس گناه ناشی از احساس خودخواه بودن است. گاهی دیده می‌شود شخصی که دچار این مورد در فهرست تله های شخصیتی است، نسبت به افرادی که باید دائماً نیاز آنان را رفع کند، احساس خشم دارد و حس می‌کند نیازهایش برای دیگران مهم نیست.

14. تله پذیرش‌جویی/توجه‌طلبی

از تله های شخصیتی است که شخص نیاز به جلب‌توجه، تائید و توجه زیاد از سوی دیگران دارد. درواقع، عزت‌نفس و امنیت شخص به واکنش دیگران بستگی دارد. نیاز شدید به دریافت توجه و تائید دیگران اغلب به تصمیمات و رفتارهایی در زندگی شخص منجر می‌شود که پس از مدتی موجب نارضایتی و دوری وی از هویت خویش می‌شود.

15. تله منفی‌گرایی و بدبینی

تمرکز مداوم و افراطی بر جنبه‌های منفی زندگی (درد، مرگ، فقدان، ناامیدی، اختلاف، گناه، خشم، مشکلات و غیره) در عین نادیده گرفتن یا کوچک شمردن جنبه‌های مثبت زندگی. شخصی که در بین تله های زندگی به این تله مبتلا باشد، انتظارات اغراق‌شده‌ای از زندگی، کار و روابط فردی دارد و حتی وقتی همه‌چیز خوب است، انتظار دارد که بالاخره درجایی همه‌چیز از هم بپاشد. ازآنجاکه شخص بر جنبه‌های منفی تمرکز دارد، نگرانی، شکایت و تردید جز رفتارهای شایع او به شمار می‌روند.

16. تله بازداری هیجانی

این تله با تله محرومیت هیجانی متفاوت است. اگر در تله بازداری هیجانی افتاده باشید نمی‌توانید احساسات و هیجانات خود را به صورت خودجوش بیان کنید. اینکه بگویید دیگران را دوست دارید و برایشان ارزش قائل هستید برایتان دشوار است. عقیده دارید که بهتر است ‌هیجاناتتان را پنهان کنید، و خودتان را (به خصوص زمانی که در جمع هستید) کنترل کنید. احتمالا پر از خشم و رنجی هستید که تاکنون آزادانه بیان نکرده اید. احساس می‌کنید مثل بمبی هستید که هر لحظه ممکن است منفجر شود، و به همین دلیل سعی می‌کنید احساساتتان را کنترل کنید. به طور کلی، شما به استدلال و منطق بیش از ‌هیجانات و احساسات اعتماد دارید.

17. تله معیارهای سخت‌گیرانه

جزء تله های شخصیتی است که به‌طور آزاردهنده باعث کمال‌گرایی بیمار می‌شود. این افراد سختگیری زیادی نسبت به خود و دیگران دارند و کوچک‌ترین خطا، نقص یا ناهماهنگی را تحمل نمی‌کنند. اغلب از دست دیگران ناراحت می‌شوند، رقابت‌طلب هستند و در انجام کارها دچار استرس می‌شوند.

18. تله تنبیه

فرد در تنبیه دیگران هیچ‌گونه رحمی ندارد و اعتقاد دارد تنبیه تنها روش برای جلوگیری از اشتباه مجدد است. این تنبیه می‌تواند در مورد خود یا دیگران باشد. برای آنان هیچ عذری قابل‌پذیرش نیست و هیچ‌گونه رحم و بخششی ندارند.

طرحواره‌ها یا تله های شخصیتی به باورهای نهادینه‌شده در روان و رفتار فرد تبدیل شده‌اند و زندگی، روابط و رفتارهای بیمار را تحت تأثیر قرار می‌دهند. مشاوره آنلاین نیز می‌تواند به‌اندازه مشاوره حضوری در طرحواره درمانی مؤثر باشد. کار کردن با یک طرحواره درمانگر، الگوهای نادرست نگاه کردن و تحلیل مسائل زندگی را مشخص می‌کند. بیمار بااحساسات واقعی خود در تماس قرار می‌گیرد، روش‌های سالم‌تر عملکرد را فرامی‌گیرد و تلاش می‌کند نیازهای عاطفی خود را به شکلی سالم‌تر و درست‌تر برطرف کند. چنانچه نیاز به رزرو وقت مشاوره دارید با ما تماس بگیرید و نیز نظر و پیشنهاد خود را در مورد طرحواره درمانی و طرحواره‌ها با ما در میان بگذارید.

تهیه و گردآوری : دکتر فرشته وفائی نژاد