به گزارش مفدا – گناباد و به نقل از سایت آستان قدس رضوی، فضل بن روزبهان خنجی در کتاب مهمان نامه بخارا، در حالات محمدخان شیبانی ، سلطان ماوراءالنهر که مشهد مقدس و ناحیه طوس را تصرف کرده بود، می‌نویسد:
سلطان تصمیم گرفت به زیارت حضرت رضا علیه السلام برود ، از این رو، با اعیان لشکر خود و قاضیان و محتشمان عازم مشهد گردید. من با گروهی قبلاً به مشهد رفتیم و در آن جا مراسم استقبال را فراهم کردیم. بر فوق بارگاه حضرت ، محلّی که نقاره نوبت حضرت امام می‌زنند ، جماعت نقاره چیان اردوی همایون و نفیرچیان ایستاده، مترصّد آن که چون موکب همایون برسد نقاره بکوبند و نفیر نوازند. آن حضرت امر فرمودند که دم نزنند و نفیرنوازی را به فقیرنوازی بدل فرمودند و چون به درگاه بارگاه رسیدند ، فرود آمده به پیشگاه برآمدند و از آن جا به روضه ی مقدس قدم گشاده بقیه درآمدند و آداب زیارت تقدیم نمودند و اندکی نشسته از قبه بیرون فرمودند.
از این متن معلوم می شود که در قرن نهم و دهم ، نقاره نواخته می‌شده و جایی هم در بلندی برای نقاره زنان اختصاص داشته است.
در روزگاران پیشین ، استفاده از شیپور و نقاره در دربار شاهان معمول بود و هر بامداد و شبانگاه ، در کاخ‌ها و قصور و محل‌های اقامت حاکمان و امیران در شهرها و بیابان ها نقاره می زدند و مردمان را احضار و یا مرخص می کردند و طبل نواختن و شیپورزدن، نشان حاکمیت و اقتدار شاهان به شمار بوده است.
در ایران ، نواختن طبل و نقاره، تا زمان قاجاریه ادامه داشت و حاکمان هم در مراکز استان‌ها به هنگام معینی از آن استفاده می‌کردند و در مناطق شرقی کشور حتی تا اوایل قرن حاضر نیز معمول بود.
اما چرا این شیوه در بارگاه امام رضا(ع) مرسوم شده، چه کسی آن را بنا نهاده و از چه زمانی این کار رواج یافته است، معلوم نیست و هر کس بر پایه ذوق و برداشت خود، برای آن انگیزه‌ای بیان می‌کند. به این برداشت‌ها توجه کنید :
ـ از آن جا که امام رضا (ع) عنوان ولایتعهدی داشته و ایشان را سلطان می‌خوانده‌اند ، نواختن نقاره در بارگاه ایشان معمول شده است.
ـ شاید زمانی برای پاسداری از حرم مطهر و مشهد ، در آن جا لشکریانی بوده‌اند که برای اعلام آمادگی ایشان نیاز به نواختن نقاره بوده و سپس این رسم به سان یک سنّت، ماندگار شده است.
ـ نقاره‌زدن و شیپور نواختن ، برای احترام و بزرگداشت بارگاه امام رضا (ع) بوده و تنها جنبه تشریفاتی دارد و هیچ نظر دیگری در میان نبوده است.
به هر حال و با هر انگیزه‌ای که این کار آغاز شده باشد ، اینک نقاره هر صبح پیش از طلوع آفتاب و هر عصر پیش از غروب خورشید نواخته می شود و همزمان با برآمدن و فروشدن آفتاب ، آخرین نواهای نقاره به گوش می رسد. این بدان معنی است که نمازگزاران برای بر پا داشتن فریضه خود ، اندک فرصتی بیش ندارند و اگر نماز خویش را به جای نیاورده اند ، می باید شتاب کنند و به اقامه نماز بپردازند.
افزون بر این، هنگامی که حادثه ی خاصی رخ دهد که مردم شادمان گردند و جشنی همگانی پدید آید ، نقاره‌نوازان بر فراز نقاره‌خانه می روند و بر طبل‌‌ها می‌کوبند و در شیپورها می‌دمند و نیز، هر گاه در آستان امام هشتم (ع) بیماری شفا یابد و به خیل شفایافتگان آستان حضرتش افزوده شود ، به منظور اعلام همگانی و اظهار سرور و شادمانی ، نقاره‌ها را به صدا در می‌آورند.
علاوه بر این ، در شب‌های میلاد معصومان و بزرگداشت مناسبت‌های مذهبی ، مانند جشن‌های بزرگ قربان و فطر و غدیر و همچنین در زمان تحویل هر سال شمسی، در آغاز نوروز، نقاره نواخته می‌شود.
اما در ایام محرم و صفر که روزهای سوگواری شیعیان است، به منظور احترام به آئین سوگواری ، هیچ نوایی از نقاره‌خانه به در نمی‌آید.
برای نقاره‌زدن در آستانه مقدسه، محل خاصی در نظر گرفته شده و جای بلندی فراهم آمده است. این بنای زیبا و باشکوه ، بر فراز ایوان شرقی صحن عتیق (انقلاب) قرار دارد و از قسمت‌های مختلف حرم ، دیده می شود. بلندی بنا سبب شده است که به هنگام نقاره زدن ، آوای آن تا دوردست‌ها شنیده شود ، و به ویژه به هنگام برآمدن آفتاب ، که شهر از هیاهوی آمد و شد اتومبیل‌ها خالی است، نوای آن در چهارسوی مشهد ، گوش شهروندان را نوازش دهد.
بنای جدید و چشمگیر نقاره خانه ، با ظرافت و شکوه خود ، از دیدنی ترین بخش های حرم مطهر است که همگان را به اعجاب و تحسین وامی دارد. بنای نقاره خانه که سراسر از کاشی فیروزه ای است و در پیرامون ایوان آن نرده کشی شده است، دو طبقه دارد ، طبقه زیرین جای گذاشتن طبل ها و شیپورها است و طبقه دوم محل استقرار نوازندگان.
نقاره زنان هفت نفر هستند که سه نفرشان بر طبل می کوبند و چهار نفر در شیپور می دمند. ( برگرفته از پایگاه امام رضا علیه السلام )در جای دیگر خواندم که : نقاره زنان یازده نفر هستند و به نوبت انجام وظیفه می کنند و به آن ها حقوق داده می شود . در آستان قدس به آن ها « عمله ی شکوه » می‌گویند . نقاره به وسیله « طبل » و « کرنا » نواخته می‌شود .
خوب است بدانید که طبل ها ذکری ندارند و فقط به عنوان «کوس شادمانه» و همنواز از شروع تا خاتمه با کرناها نواخته می‌شوند . در صورتی که کرناها ذکری دارند که سینه به سینه تا به امروز نقل شده است و بدین شرح است :
دست اول : « سرنواز » ، سردسته ی کرنانوازها ، کرنا را به طرف گنبد حضرت به عنوان سلام می‌گیرد و می‌دمد: «سلطان دنیا و عقبی علی بن موسی الرضا»
پس نوازان که تعداد آنها چهار نفر می‌باشند ، جواب می‌دهند : «امام رضا»
سرنواز مجدداً با سر کرنا به طرف گنبد حضرت اشاره می‌کند و چنین می‌نوازد : «امام رضا»
پس نوازان جواب می‌دهند : «غریب»
دست دوم : کرنای سرنواز ذکر می‌کند : «مولی مولی مولی علی بن بن موسی الرضا»
پس نوازان جواب می‌دهند : «رضا جان»
سرنواز ، سرکرنا را به طرف گنبد می‌گیرد و ذکر می‌کند :«یا امام غریب یا امام رضا»
دست سوم : کرنای سرنواز ذکر می کند : «دوران دوران امام رضاست»
در این موقع طبال‌ها به عنوان شادی طبل‌های خود را به صدا در می‌آورند . این طبل به « کوس شادمانه » معروف است .
مجدداً سرنواز شذکر می‌کند : « دوران دوران امام رضا دادرس بیچارگان»
پس نوازان پاسخ می‌دهند : « ای دادرس درماندگان«
موقعی که پس نوازان می‌خواهند کرنای خود را بر زمین بگذارند ، سرنواز می‌گوید : « فریاد رس»
ارسال نظر