به گزارش مفدا، رابطه علم و دین از موضوعات بحث‌برانگیر در طول تاریخ بوده است. این بحث اخیرا با شیوع ویروس کرونا در کشور و برخی اظهار نظرهای دینی از سوی برخی روحانیون درباره این بیماری، مورد توجه قرار گرفته است. خبرنگار ایکنا در همین رابطه گفت‌وگویی با حجت‌السلام والمسلمین مرتضی واعظ جوادی آملی، رئیس بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء داشته است که متن آن را در ادامه می‌خوانید:
دین چه رویکردی در قبال علم دارد و چه نسبتی میان آن و علم برقرار است؟
متاسفانه امروزه دین در قالب رویکردی سنتی و حتی غیرعلمی ارائه می‌شود، یعنی عده‌ای با لباس دین و احیانا آشنا با برخی از مواضع دینی، خودشان را متخصص و کارشناس دینی معرفی می‌کنند و به ارائه موازین دینی به مردم می‌پردازند که کاری بسیار تاسف‌آور است.
خود دین می‌فرماید «برای شناخت من به تفقه نیاز است». یعنی گام اول شناخت دین این است که انسان به معنای واقعی فقیه باشد. در آیه ۱۲۲ سوره توبه خداوند می‌فرماید: «وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ؛ و شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند پس چرا از هر فرقه ای از آنان دسته ای کوچ نمی کنند تا [دسته ای بمانند و] در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آنان بازگشتند بیم دهند باشد که آنان [از کیفر الهی] بترسند». امروزه متاسفانه دین در قالب یک ارائه کاملا سنتی و غیرعلمی و بدون داشتن یک تفقه شایسته ارائه می‌شود.
در شرایط خاص و بحرانی اجتماعی که دین آن را حالتی ضروری می‌نامد، اگر اضطراری برای جامعه ایجاد شود، باید احکام ثانوی اجرا شود و احکام اولیه در این شرایط کارآمد نیست، مثلا اگر در شرایط ضروری انسان مجبور باشد از گوشت حرام استفاده کند، آن کار مباح شمرده می‌شود و حتی اگر کسی در شرایط ضروری از امور حرام استفاده نکند، کاری حرام انجام داده است. بنابراین دین با احکام ثانوی، شرایط اضطراری را کنترل کرده و اجازه نمی‌دهد جامعه در شرایط دشوار باقی بماند.
بر اساس نظریه علم دینی حضرت آیت‌الله جوادی آملی، علم جزء دین محسوب می‌شود، نه مقابل آن. ایشان اعتقاد دارند نباید بگوییم «عقل و دین» یا «علم و دین»، بلکه به باور ایشان «عقل و نقل» در مقابل هم قرار دارند و چراغ‌هایی هستند تا به حقیقت دین و وحی راه پیدا کنند. دین به این خاطر که برای سعادت دنیا و آخرت بشر نازل شده است، علم را هم تحت پوشش خود گرفته و تمام تجربیات بشر در حوزه علوم طبیعی را حجت می‌داند. اگر یک فقیه یا مرجع دینی رجوع به خبرگان را در مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی یا نظایر آن ملاک قرار می‌دهد، برای این است که خود دین آنها را به عنوان مرجع مطرح می‌کند.
این‌گونه نیست که تصور کنیم دین یک حرف می‌زند و علم چیز دیگری می‌گوید؛ بلکه بر اساس نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی، علم در جایگاه عقل تجربی مورد تایید دین است و حتی تبعیت از عقل تجربی در این‌گونه از امور را حجت شمرده و خلاف آن عمل کردن را حرام می‌داند. آیت‌الله جوادی آملی فرمودند: «اگر یک مرجع دینی بخواهد سفری بکند و مثلا کارشناس هواشناسی شرایط را برای آن سفر مناسب نداند و آن مرجع دینی به حرف کارشناس توجهی نکند، اگر حادثه‌ای برایش پیش آمد خودش مستقیما مورد عذاب قرار می‌گیرد، چراکه دین گفته است که سخن کارشناس آن کار باید ملاک قرار گیرد، این هم مانند حدیث زراره است که برای ما اطمینانی دارد که همگان باید به آن توجه کنند».
بنابراین در این‌گونه موارد دین نه تنها به عقل تجربی اعتنای تام دارد، بلکه تمرد از آن را ناصواب دانسته و اگر کسی بی‌توجه به آن اقداماتی انجام دهد، مورد کیفر قرار می‌گیرد. پس علم و دین نباید مقابل هم دیده شوند. دین از آن جهت که یک حقیقت شامل است، علم را که محصول عقل تجربی است به میدان آورده و حجت قرار می‌دهد، اعتنای به آن را واجب دانسته و بی‌اعتنایی به آن را حرام می‌شمارد.
در شرایط خاص و اضطراری رویکرد متولیان امور دینی باید چگونه باشد که این رویکرد بتواند به حل و رفع این بحران‌ها کمک کرده و باعث تشویش و از هم‌گسیختگی در جامعه نشود؟
امروزه متاسفانه مناسک به مراسم تبدیل شده است، مناسک یک حقیقت عبادی و رابطه میان خلق و خالق است و در برخی موارد مانند نماز جماعت و نماز جمعه این‌طور مورد تاکید قرار گرفته که با اجتماع انجام شود، و سایر موارد باید بیشتر به شکل خلوت بنده با مولا صورت گیرد. اما امروزه متاسفانه به خاطر ایجاد فضاهای اجتماعی ناصواب و درست کردن مراسم و هزینه‌های آنچنانی، مناسک به مراسم تبدیل شده‌اند و بسیاری هم در کنار این مناسک نان می‌خورند و مردم هم تصور می‌کنند مناسک باید به صورت مراسم انجام شود.
اما متولیان جامعه اگر نظر اندیشمندان و کارشناسان حقیقی دین را بپرسند، خواهند دید که راه به گونه‌ای دیگر است. اما چون تریبون‌های مذهبی در دست افرادی است که آگاهی چندانی نسبت به مباحث دینی نداشته و دین را از منظر تفقه و تعلم حقیقی نمی‌شناسند، آن را به همان صورت و در قالب فهم خودشان به جامعه تزریق می‌کنند. لذا آنچه که در مناسک عبادی مانند اعتکاف اهمیت دارد، ارتباط با خداوند است و مسئله جمعی بودن در آن نقشی ندارد، اما متاسفانه اعتکاف هم به مراسم تبدیل شده است. البته آثار عملی آن محفوظ است، اما اینکه آیا اعتکاف ضرورتا باید به صورت جمعی اتفاق بیفتد یا می‌تواند به صورت فردی مخصوصا برای افرادی با شرایط خاص هم انجام شود، از مسائلی است که باید از دانش فقه بیاموزیم و تا جایی که امر به ارتباط عبد با مولا بوده و شریعت بر اجتماع است، باید انجام شود، در غیر این‌صورت انجام آن مناسک به صورت مراسم، امروزه به صورت یک دکان در آمده و با فضای سیاست و حتی توهین همراه شده و چیزی جز به خدمت گرفتن مناسک در جهت مراسم برای و رسیدن به اهداف سیاسی و گروهی نیست.
آنچه که دین اسلام از جامعه بشری خواسته این است که انسان‌ها ارتباط خودشان را در سایه عبودیت و بندگی و سلوک با خداوند حفظ کنند. قطعا این‌گونه ارتباطاتی که انسان‌ها با خدای خود عهد و پیمان بسته و اعمال عبادیشان اعم از زیارت عاشورا، دعای توسل و حدیث کسا را انجام می‌دهند بهتر از این آمد و شدها و مراسمی است که با هزینه‌های سنگین همراه است و بخش زیادی از فرصت جامعه در این رابطه هدر می‌رود. امیدوارم متولیان این امر با حقیقت دین آشنایی و اطلاع کافی داشته و تریبون‌ها هم از دست کسانی که در سطحی معمولی و بدون اجتهاد هستند، گرفته شود تا جامعه با دین حقیقی ارتباط برقرار کند. در شرایط فعلی، اینکه اعتکاف باید به صورت اجتماعی برگزار شود، ضروری نیست و هرکس می‌تواند در منزل و خلوت خودش این کار را انجام دهد، چرا که مستحب است هرکس در منزلش جایگاهی برای عبادت داشته باشد.
به گزارش ایکنا، در شرایط فعلی باید پیشگیری کرد و بعضی متاسفانه نه تنها توصیه‌های بهداشتی و پزشکی را از جایگاه عقل تجربی استناد نکردند، بلکه نسبت به آموزه‌های دینی هم بی‌توجه هستند. شیوع بیماری کرونا در جامعه نیز به خاطر بی‌اعتنایی به آموزه‌های عقلی و نقلی و توصیه‌های بهداشتی است. جامع ما بر خلاف ظاهر دینی‌اش متاسفانه گاهی رعایت‌های لازم را انجام نمی‌دهد.
ارسال نظر