به گزارش مفدا، جشن «شب یلدا» یا به تعبیر ابوریحان بیرونی«میلاد اکبر»، از جشن‎های ریشه‎دار ایرانی و میراث نیاکان ماست که از اواخر سده چهارم به شعر و ادبیات پارسی راه یافت و به‎عنوان یک مضمون جذاب، ذهن و زبان شاعران را به خود مشغول کرد. آیین یلدا در آغاز یک جشن ساده روستایی و بیشتر ویژه کشاورزان بوده‎است. به همین دلیل تا پیش از قرن چهارم که شعر و ادب پارسی بیشتر در انحصار خواص و دربار بود، از این جشن و رسوم آن در شعر پارسی کمتر می‎توان نشان یافت. یلدا، بزرگداشت نور و روشنایی است، جشن زندگی و زایندگی.

جشنی که کشاورزان، آن را در آخرین روز پاییز و بلندترین شب سال برگزار می‎کردند. پیشینه آیین یلدا را باید ابتدا در اشعار شاعران سبک خراسانی بررسی کرد؛ شاعرانی که به خاطر نگاه آفاقی به هستی، بیشتر به صورتگری و تصویرگری طبیعت می‎پرداختند. پس از قرن چهارم، یلدا اندک‎اندک به شعر و ادب فارسی راه یافت. عنصری بلخی از اولین شاعرانی است که در سده چهارم در باره یلدا بیت زیر را با لهجه غنایی-عاشقانه سروده‎است: «چون حلقه ربایند به نیزه، تو به نیزه/ خال از رُخ زنگی بربایی شب یلدا». ناصرخسرو قبادیانی شاعر اخلاق‎گرای سده پنجم که در اشعار خود بیشتر به باطن و سیرت توجه داشته است، در بیتی یلدا را به ظلمت شب و معصیت، تشبیه کرده‎است: «قندیل فروزی به شب قدر به مسجد/ مسجد شده چون روز و دلت چون شب یلدا.»

در این بیت خطاب ناصرخسرو، افرادی هستند که ظواهر دینی را حفظ کرده‌اند اما به باطن دین بی‎توجه هستند و درظلمتِ معصیت به‎سر می‎برند. دیگر شاعران نام‎آور پارسی زبان ازجمله مولانا، سعدی و حافظ نیز در سروده‎های خود با تعابیر و تفاسیر متفاوت، یلدا را به‎عنوان آیینی اصیل مورد توجه قرار داده‎اند. برای مثال یلدا در شعرهای سیاسی، نماد اختناق و استبداد است، چنان‎که حافظ در بیتی می‎گوید: «صحبت حُکام ظلمت شب یلداست/ نور ز خورشید جوی بو که برآید». از آن‎جا که یلدا بلندترین شب سال و آمیخته با تاریکی است، حافظ در این بیت، هم‎صحبتی وهمنشینی با حاکمان جور و ستم را به شب یلدا تشبیه کرده‎است و توصیه می‎کند به دنبال نور و صبح صادق باشید تا به رستگاری برسید.

یلدا در شعرهایی که مضمون حکمی، اخلاقی و تعلیمی دارند، کنایه از دنیاست؛ در چنین اشعاری شب یلدا به ظلمت دنیا تشبیه شده است و مژده پیروزی نور بر ظلمت داده می‎شود، مانند سروده خاقانی در این بیت: «تو جان لطیفی و جهان جسم کثیف است/ تو شمع فروزنده و گیتی شب یلداست» که انسان آرمانی را به جان لطیف و جهان را به جسم کثیف تشبیه کرده‎است. حکایت یلدا در اشعار غنایی و عاشقانه، حکایتی دیگر است. حکایت از گیسوی بلند یار و شب هجران و انتظار. چنان‎که سعدی می‎گوید: «نظر به روی تو هر بامداد نوروزی‎ست/ شب فراقِ تو هر شب که هست یلدایی‎ست.»