یونسکو، نوامبر سال ۲۰۰۱ میلادی بیانیه‏‌ای در زمینه تنوع فرهنگی صادر کرد و پس از آن، مجمع عمومی سازمان ملل متحد روز ۲۱ ماه مه برابر با ۳۱ اردیبهشت را به‌عنوان روز جهانی تنوع فرهنگی برای گفت‌وگو و توسعه نام‌گذاری کرد.

روز جهانی تنوع فرهنگی، گفت‌وگو و توسعه فرصت آن را برای‌ ما فراهم می‌آورد تا ارزش‌های تنوع فرهنگی را بیشتر درک کنیم و بهتر بشناسیم تا مهارت‌های خود را در زمینه «چگونه باهم زیستن» ارتقا ببخشیم. یونسکو از تمامی اعضای سازمان ملل متحد و تمامی جوامع متمدن درخواست کرده است تا این روز را با حضور هر تعداد از هنرمندان و شرکت‏‌کنندگان که امکان‌‏پذیر است، جشن بگیرند.

امسال روز جهانی تنوع فرهنگی برای گفت‌وگو و توسعه با میلاد مبارک امام حسن مجتبی(ع) و کریم اهل بیت مصادف شده است. ایشان در جامعه‌ای زندگی می‌کردند که تنوع قومیتی و فرهنگی قابل‌توجهی داشت و متقاعد کردن گروه‌های مختلف در این جامعه مستلزم تدبیر و دوراندیشی مثال‌زدنی امام حسن مجتبی(ع) بود. 

امام دوم شیعیان در سال ۴۱ هجری، هفت ماه پس از آغاز خلافتشان به صلح با معاویه رضایت دادند و خلافت را با شروطی به او واگذار فرمودند؛ تدبیری که از جنگ میان کوفیان و شامیان جلوگیری کرد. امام حسن مجتبی(ع) گفت‌وگو با دو نماینده معاویه را پذیرفتند و با وجود این‌که برایشان مسجل بود که نسبت به معاویه برای خلافت بر مسلمانان شایستگی دارند اما عهدنامه صلح را امضا کردند.

نویسندگان شیعه در تحلیل چرایی صلح امام حسن(ع) و هدف آن حضرت از صلح، دلایل مختلفی را مطرح کرده‌اند که از آن میان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* حفظ جان خود و شیعیان

شیعیان خاص امیرالمؤمنین علی(ع) اغلب در جنگ جمل، جنگ صفین و جنگ نهروان به شهادت رسیدند و گروه اندکی از آنان باقی مانده بود. اگر جنگی به وقوع می‌پیوست، با توجه به ضعف مردم عراق، قطعاً امام حسن(ع) و شیعیان خسارت‌های جبران‌ناپذیری را تحمل می‌کردند؛ زیرا معاویه در این صورت آنان را به‌شدت سرکوب می‌کرد. در برخی از سخنانی که از امام حسن(ع) باقی مانده به این دلیل اشاره شده است.

* عدم‌حمایت مردم از امام حسن(ع) و نبود نیروهای جنگی کارآمد

بسیاری از منابع تاریخی به سستی مردم در جنگ با معاویه به‌عنوان علت اصلی پذیرش صلح از سوی امام اشاره کرده‌اند. براساس برخی گزارش‌ها آنان از آغاز علاقه‌ای به جنگ نداشتند. هنگام جنگ نیز بخشی از سپاه عراق با تطمیع معاویه به سپاه شام پیوستند. شرایط اجتماعی عراق و خستگی مردم از جنگ‌های متوالی از علل عدم‌رغبت آنان به نبرد بود. امام نیز در برخی از سخنانش به نبود یارانی برای جنگ با معاویه اشاره کرده است. همچنین آن حضرت در پاسخ شخصی که به صلح اعتراض کرد، چنین فرمود: «من به این علت حکومت را به معاویه واگذار کردم که یارانی برای جنگ با او نداشتم. اگر یارانی داشتم، شبانه‌روز با او می‌جنگیدم تا کار یکسره شود». از سوی دیگر لشکر عراقیان نامتوازن بود و از گروه‌های مختلف تشکیل شده بود و این از دلایل آسیب‌پذیری این سپاه بود.

* جلوگیری از خونریزی

پرهیز از خونریزی و حفظ جان مسلمانان از دیگر اهداف امام حسن(ع) بود. به همین دلیل نیز هنگامی که معاویه او را برای جنگ با خوارج دعوت کرد امام فرمود: اگر می‌خواستم با کسی از اهل قبله جنگ کنم، اول با تو نبرد می‌کردم؛ ولی من از تو دست برداشتم و برای صلاح امت اسلام و حفظ خون مسلمانان با تو کنار آمدم.»

* حفظ دین

به نظر برخی از نویسندگان، جامعه اسلامی در شرایطی قرار داشت که ممکن بود جنگ با معاویه، اصل دین را از بین ببرد. به‌دلیل اختلافات داخلی خطر شکست در برابر لشکر روم بیشتر شده بود. از سوی دیگر خستگی مردم از اختلافات درونی و جنگ‌های پی‌درپی ممکن بود به پایبندی آنان به اسلام لطمه بزند.

* خطر خوارج

ابوبکر محمد بن عبدالله بن عَرَبی، نویسنده کتاب احکام القرآن می‌گوید: «یکی از علل صلح امام حسن مجتبی(ع) این بود که وی می‌دید خوارج اطرافش را احاطه کرده‌اند و دانست اگر جنگ با معاویه را ادامه دهد و مشغول آن معرکه شود، خوارج بر سرزمین‌های اسلامی دست می‌یازند و بر آنها چیره می‌شوند و اگر وی به جنگ با خوارج بپردازد و مشغول دفع آنان گردد، معاویه بر سرزمین‌های اسلامی و مناطق تحت حکومت وی چیره می‌شود.»

این مصلحت‌اندیشی‌ها و ترجیح منفعت بزرگتر یعنی حفظ تمامیت و وحدت امت اسلامی و نجات اسلام سبب شد امام حسن مجتبی(ع) به صلح با یکی از ستمگرترین حاکمان تاریخ تن بدهند و پس از گفت‌وگو با نمایندگان معاویه، معاهده صلح را امضا کنند. اگرچه معاویه بعدها به این صلح پایبند نماند و عهدشکنی کرد اما آنچه در تاریخ ماندگار شد اقدام شجاعانه و مدبرانه امام حسن مجتبی(ع) در پذیرش صلح و جلوگیری از جنگ بزرگی بود که هم جان مسلمان را از خطر حفظ کرد و هم اسلام را از خطر نابودی نجات داد.

میلاد کریم اهل بیت امام حسن مجتبی(ع) مبارک باد.